De dag waarop de oudheidkunde een robuustere wetenschap werd

U ziet het verschil niet, maar er zijn hier twee kopiisten aan het werk geweest
21 april 2021

Je hebt twee soorten nieuws. Enerzijds de dingen die dit jaar actueel zijn en straks vergeten zijn. Vijf jaar geleden was het voorpaginanieuws dat de gemeente Rotterdam voor een vermogen was opgelicht en was de Grexit nog actueel. Anderzijds de dingen die zachtjes op de achtergrond spelen, zoals het echte wetenschapsnieuws: een doorbraak, eenmaal geboekt, die resultaten oplevert waardoor onze kinderen en kleinkinderen meer zullen weten dan wij. Zulk nieuws is niet de waan van de dag, maar is wel het echte, feitelijke, werkelijk belangrijke nieuws.

Vanavond maken we het mee. Op het eerste gezicht is het wat banaal: onderzoekers van het Qumran-instituut in Groningen zijn erin geslaagd vast te stellen dat de Grote Jesaja-rol uit Grot 1 is vervaardigd door twee mensen die zó schreven dat het resultaat eenvormig was. De meeste qumranologen dachten dat er maar één kopiist aan het werk was geweest. Maar het zijn er twee en dat is niet door een slimme hedendaagse filoloog geconstateerd, zoals bij dit soort onderzoek normaliter gebeurt, maar is vastgesteld met behulp van Artificiële Intelligentie.

Het feitelijke nieuws is dus dat de subjectieve component uit het onderzoek is weggehaald. Zeg maar dat het niet langer Fingerspitzengefühl is. Dit is harde, harde wetenschap. Robuuster. De oudheidkunde wordt in een klap kwalitatief beter.

Het Groningse team van Mladen Popović moest verschillende hindernissen overwinnen:

  • goede digitale foto’s maken;
  • een artificieel neuraal netwerk bouwen waarmee op die foto’s de voorgrond (de inkt) viel te scheiden van de achtergrond (het perkament);
  • de computer duizenden letters zo laten analyseren dat schrijvershanden herkenbaar waren;
  • statistische procedures loslaten op de resultaten om te analyseren of er een of meerdere kopiisten bezig waren geweest en, indien meerdere, wie wat heeft gedaan;
  • de eigen resultaten controleren.

Dat de Jesaja-rol twee afschrijvers heeft gehad is een conclusie voor specialisten. Het is belangrijk voor Popović’ project The Hands That Wrote the Bible, dat alle handen van de Dode-Zee-Rollen wil onderzoeken. Zo wil men vaststellen wie wat schreef, wat bij elkaar hoort en hoe die enorme collectie in die grotten tot stand is gekomen. Is het lukraak bij elkaar verzameld materiaal of heeft een kleine groep klerken alles vervaardigd? Is er, met andere woorden, sprake van een representatieve doorsnede van het antieke tempeljodendom of is er sprake van het materiaal van een splintergroep? Toevallig heeft het mijn belangstelling, maar als het niet de uwe heeft, even goeie vrienden.

Het is echter voor elke oudheidkundige belangrijk. We leren nu, als het ware op microniveau, hoe kopiisten werkten: iemand kon dus het handschrift van een ander zo nabootsen dat we dat eigenlijk niet herkennen. Dat is een inzicht dat alle oudheidkundigen doet opveren en ik weet dat men nu al kijkt naar een heel beroemd Grieks manuscript. Maar je kunt je voorstellen dat we straks WIC-archieven uit de zeventiende eeuw of de stadsrechten van Brabant gaan analyseren en zien wat er op de kanselarij gebeurde.

Het feitelijke belang is echter dat geesteswetenschappers nu de subjectieve component van het handschriftenonderzoek kunnen elimineren. Paleografie is als de digitale paleografie waarover ik al blogde gewoon hard science geworden. De gezondheid van een wetenschap stel je niet vast aan de hand van nieuwe inzichten, maar aan de hand van nieuwe methoden. Vandaag zien we dat die in de oudheidkunde nog steeds bestaan.

Noteer het op de kalender: u las vandaag echt nieuws. Voor een oudheidkundige is dit zoiets als het moment waarop fysici erin slaagden supergeleiding te doen op zulke temperaturen dat het met vloeibaar stikstof viel te koelen. Zoals een fysicus zich herinnert waar hij was toen hij dat hoorde, zo zal een oudheidkundige 21 april 2021 herinneren. Als het straks in december niet staat op het eindejaarslijstje van belangrijkste wetenschappelijke ontdekkingen, ligt dat aan de journalistiek en niet aan de wetenschap.

Hier is het artikel en verder is daar Ha’aretz en daar Eurekalert. Ik heb erover geschreven voor het Handelsblad maar het is nog niet online en gaat zaterdag in de papieren krant.

Deel dit blog:
Popović over de Dode-Zee-rollen

Over de Dode-Zee-rollen zijn honderden boeken geschreven in tientallen talen. Het boek dat de Groningse hoogleraar Mladen Popović in 2013 Read more

MoM | Digitale paleografie

Om met de deur in huis te vallen: ik heb uw hulp nodig – daarover straks meer. Eerst wat context, Read more

Heilige katten, een zaak van levensbelang in Egypte

  Waarom zijn heilige katten een zaak van levensbelang in Egypte? Om op die vraag te kunnen antwoorden keren we Read more

Sapfo: de retractie die je wist dat zou komen

Uitgeverij Brill heeft een retractie (een officiële terugtrekking van een wetenschappelijke publicatie) gedaan van een door Dirk Obbink geschreven hoofdstuk Read more