De Bergrede (2)

Mozaïek uit de Groß Sankt Martin in Keulen
13 juni 2021

In mijn reeks over het Nieuwe Testament was ik begonnen aan de Bergrede. Zoals ik al vertelde is het een compositie van de auteur van het Matteüs-evangelie, gebaseerd op de uitsprakenverzameling die bekendstaat als Q. Het beroemdste deel is de verzameling paradoxen die bekendstaat als de Zaligsprekingen omdat, in oude vertalingen, deze spreuken steeds werden ingeleid met “zalig is degene die…” Hier gebruik ik de Nieuwe Bijbelvertaling van Matteüs 5.3-12 (parallel: Lukas 6.20-23) en de situatie is dat Jezus een berg op gaat om zijn eerste grote redevoering te houden. Hij begint met een Umwertung aller Werte.

Gelukkig wie nederig van hart zijn,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
Gelukkig de treurenden,
want zij zullen getroost worden.
Gelukkig de zachtmoedigen,
want zij zullen het land bezitten.

Omkeringen

De eerste zaligspreking maakt meteen duidelijk dat er iets raars aan de hand is. Wie in de antieke samenleving een koninkrijk bezat, was zelden nederig. Elke Jood kende de tekenen van de Romeinse macht. Wie zachtmoedig was – wie aalmoezen gaf, schulden kwijtschold en andere goede daden deed – zou vroeg of laat in behoorlijke financiële problemen raken, zijn land moeten belenen en, als ’ie doorging met rechtvaardig en zachtmoedig leven, zijn land kwijt raken. (Het is onthutsend hoeveel Joodse teksten uit de eerste helft van de eerste eeuw n.Chr. gaan over schuldproblematiek. Zie ook de prozbul van rabbi Hillel en Tacitusopmerking over de belastingen in Judea.)

Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.

Nou, echt niet. Niet in het Romeinse Rijk, niet in de vazalstaatjes van de afstammelingen van koning Herodes. Matteüs schetst een utopie, waarin de zaken voor één keer wél kloppen. Waarin rechtvaardigheid wél wordt beloond en eerlijke mensen wél de erkenning krijgen die ze toekomt. Een koninkrijk dus waarin de laatsten de eersten zijn. Het koninkrijk van de eindtijd, waarin God zelf de wereld zou komen regeren.

Vervolging

De utopie appelleert natuurlijk alleen aan mensen die ontrecht zijn en die zich ongehoord weten. Dat dit ook Matteüs’ doelgroep is, blijkt uit het slot van deze proloog.

Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel. Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten. Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel.

Een vervolgingscontext, met andere woorden. Matteüs schreef dit rond pakweg 75 n.Chr. en baseerde zich dus op een oudere bron, die dus eveneens een situatie veronderstelt waarin de volgelingen van Jezus het hard voor de kiezen krijgen. Vermoedelijk is dat een intern-joodse discussie geweest: de hogepriesters in Jeruzalem waren niet zo blij met de volgelingen van een messias die had beweerd over de hogepriester te mogen oordelen. Jezus’ broer Jakobus zou eveneens om het leven worden gebracht – een daad die overigens leidde tot de afzetting van de verantwoordelijke hogepriester.

4QBéatitudes

Zoals de halachische discussie in de Bergrede, waarover ik vorige week blogde, een herkenbaar joodse vorm heeft, die we ook kennen uit de Dode-Zee-rol-tekst die bekendstaat als 4QMMT, zo is er ook een parallel voor de Zaligsprekingen, namelijk 4Q525 ofwel 4QBéatitudes. Hier is een deel, in de vertaling van A.S. van der Woude en F. García Martínez.

Welzalig die de waarheid spreekt met een rein hart,
en op wiens tong geen laster is.
Welzalig die vasthouden aan haar inzettingen,
en die niet vasthouden aan de verkeerde wegen.
Welzalig die zich in haar verheugen,
en die zich niet storten op de dwaze wegen.
Welzalig die haar zoeken met reine handen,
en die haar niet trachten te vinden met een bedrieglijk hart.

En zo voort. Nu is de vorm “zalig die…” of “gelukkig wie…” niet uniek. Een ander voorbeeld is Sirach 14. De parallel tussen de Bergrede en 4Q525 is echter nauwer omdat er een eindtijdverwachting wordt uitgesproken. Daarover een andere keer meer.

Deel dit blog:
Kon Jezus lezen en schrijven? (1)

Afgelopen week kreeg ik van collega Marcel Hulspas de vraag voorgelegd of Jezus analfabeet was. Anders gezegd: kon Jezus lezen Read more

Kon Jezus lezen en schrijven? (2)

In het eerste stukje legde ik uit dat de evangeliën weinig beslissends zeggen over de vraag of Jezus kon lezen Read more

Filon van Byblos

In de eerste helft van de tweede eeuw n.Chr. publiceerde een zekere Filon van Byblos een Geschiedenis van Fenicië. Het Read more

De ketter van Carthago (1)

Waarom lezen mensen na zestien eeuwen nog altijd Augustinus? In mijn geval is het simpel: het zou voor een oudheidkundige Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom