Constantijn en de zondagsrust

18 december 2020

Iemand stelde me een leuke vraag: of de mensen in de Oudheid een zevendaagse week kenden, met dus een zondag als vaste rustdag.

Sabbat

Ja. In elk geval de Joden kenden een zevendaags ritme, met de zaterdag ofwel sabbat als verplichte rustdag. Omdat je als Jood dankbaar was voor de genade van God dat je behoorde tot het uitverkoren volk, probeerde je zo goed mogelijk om te gaan met de rustdag en daarover is vrij veel halachische discussie geweest.

Zoiets wordt, in elke juridische cultuur, opgehangen aan standaardvoorbeelden en in dit geval was dat de vraag of je op de sabbat iemand mocht redden uit een put. De Dode-Zee-rollen documenteren een groep die vond dat de sabbatsrust, als goddelijke instelling, ging vóór het redden van een mensenleven, terwijl de Mishna (een verzameling rabbijnse wijsheid) het farizese standpunt weergeeft dat het redden van een mensenleven gaat vóór de sabbatsrust. De auteur van het Mattheüs-evangelie laat Jezus zeggen dat als mensen een dier redden dat op de sabbat in een put is gevallen, het redden van een mens zeker is toegestaan. Kortom: de zevendaagse week bestond niet alleen maar was ook goed-doordacht.

Rome

De meer westers wonende volken kenden geen zevende dag. De Romeinse kalenders vermelden een acht- of negendaagse marktcyclus, waar de talloze feest- en vrije dagen min of meer willekeurig doorheen waren gestrooid.

Het was keizer Constantijn die de zondagsrust invoerde. De maatregel is tweemaal gedocumenteerd. De eerste keer is de inscriptie uit het noorden van het huidige Kroatië die bekendstaat als EDCS-26600402. Constantijn stelt daar een markt in die elke week gehouden moet worden op de Dies Solis. Daarmee is in elk geval de naam zondag gedocumenteerd en we mogen aannemen dat die paste in een cyclus van zeven dagen, al staat dat er niet.

De inscriptie is ongedateerd, maar Constantijn veroverde dit gebied in het najaar van 316; ik blogde er al eens over op de website die ik wijdde aan het boekje dat Vincent Hunink en ik maakten, Het visioen van Constantijn. De inscriptie moet verder dateren van voor 7 maart 321, omdat Constantijn toen een wet uitvaardigde die de zondagsrust algemeen voorschreef (Codex Justianus 3.12.2). Er staat dies festus en dat suggereert dat het echt een rustdag was.

Zondag en Dag des Heren

Let overigens op de precieze woordkeuze: Dies Solis. Dat is letterlijk de “dag van de zon”. Er staat nooit Dies Dominicus, “dag des heren”. Hoewel Constantijn in de loop van zijn carrière steeds meer belangstelling kreeg voor het christendom, was hij in de jaren van deze regelgeving geen christen – wat dat woord op dat moment ook betekend moge hebben. Pas na 324 zien we een keizer die ervan uitgaat dat wie in Christus geloofde, niet ook in andere goden kon geloven. Dat is ook de vorst die een concilie samenroept om voor eens en voor altijd vast te leggen waarin gelovigen dan precies dienen te geloven.

Zo ver was Constantijn in 316-321 nog niet. Hij vereerde, sinds hij in Gallië een lichtvisioen had gehad, de zonnegod. Of hij in de jaren 316-321 Christus en de Zon zag als twee elkaar niet uitsluitende godheden, of beschouwde als twee uitingen van dezelfde bovennatuurlijke macht, of zijn oordeel opschortte – we weten het niet. Feit is dat de zondag al was voorgeschreven aan Constantijns onderdanen voordat de heerser zich volmondig als christen identificeerde.

[Meer weten? Lees Het visioen van Constantijn, het leuke boek dat Vincent Hunink en ik maakten over dit onderwerp. Dit stuk verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
Foto van de dag: Boog van Constantijn

De belegering van Milaan op de Boog van Constantijn, Rome [Meer foto’s hier.]

MoM | De vergeetachtige ooggetuige

Ooit las ik ergens, ik ben vergeten waar, over een docent aan een rechtenopleiding die zijn studenten duidelijk wilde maken Read more

Als God de strijd verliest

De ‘bekering’ van keizer Constantijn behoort tot de meest ingrijpende gebeurtenissen in de Romeinse geschiedenis. Alle mooie verhalen ten spijt Read more

Wie was Nikolaas van Myra? (4)

Als Nikolaas inderdaad leefde ten tijde van Constantijn de Grote, dan is aannemelijk dat hij aanwezig is geweest op het Read more