Cicero 5: nalatenschap

Cicero (Capitolijnse Musea, Rome)
12 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Cicero. Het eerste deel is hier.]

Deugdzaam of niet, Cicero is zelf niet op een prettige manier aan zijn eind gekomen. Zijn politieke betrokkenheid werd hem op het laatst fataal.

In Rome had Julius Caesar tijdelijk de rol van dictator toebedeeld gekregen, iemand die de orde in het rijk moest herstellen en daarvoor alle volmachten kreeg. Er waren al meerdere dictators in Rome geweest, waarna de republiek telkens hersteld werd. Van Julius Caesar werd na verloop van tijd echter gevreesd dat hij geen afstand meer zou doen van zijn macht. Daarbij vreesde de elite de omvang van de macht die Caesar daarnaast bezat. Als generaal en politicus had hij uitzonderlijke macht weten te verwerven door zich buitengewoon populair te maken bij zijn leger en het volk.

En vandaar dat Caesar in de senaat werd vermoord. Na die moord brak echter een politieke strijd uit, waarin het regelmatig bijltjesdag was. Op een kwaad moment was Cicero aan de beurt. Zijn hoofd en handen werden afgehakt, en daarna tentoongesteld. De tong waarmee hij had gesproken deed dienst als speldenkussen.

De rust zou niet snel wederkeren. Nog twaalf jaar lang woedden er in het Romeinse Rijk burgeroorlogen tussen Romeinse generaals. De enige belangrijke speler die al dit oorlogsgeweld ten slotte overleefde was Caesars jonge neefje en adoptiefzoon Octavius, die aan het begin van die strijd nog zwaar onderschat werd.

Uiteindelijk stond deze Octavius tegenover zijn voormalige bondgenoot Marcus Antonius, min of meer toevallig degene die opdracht had gegeven voor de moord op Cicero. Marcus Antonius was een generaal die een Egyptisch-Romeins imperium had willen stichten, samen met de legendarische Cleopatra VII. Zij was de laatste telg van de Ptolemaeën en is bij ons gewoon bekend als Cleopatra, de voormalige minnares van Julius Caesar (ja, soms lijkt de geschiedenis van de oudheid net een roddelblad).

Octavius versloeg de legers van Marcus Antonius. Cleopatra koos eieren voor haar geld, en zou zelfs haar verleidingskunsten hebben ingezet om Octavius te strikken. Maar of het nu kwam doordat Octavius niet zo gek was als zijn voorgangers of doordat Cleopatra ondertussen te oud was voor dit trucje, Octavius wees haar af. Daarop pleegden zowel Marcus Antonius als Cleopatra zelfmoord.

Na deze slachting nam Octavius de naam Augustus aan, de ‘verhevene’, en werd hij de feitelijke heerser over het Romeinse Rijk. Hij kondigde een politiek van vrede af, en legde met zijn alleenheerschappij het fundament voor het Romeinse keizerrijk.

Dit wordt gezien als het einde van de hellenistische tijd. De periode hierna wordt in de geschiedschrijving aangeduid als de keizertijd.

De nalatenschap van Cicero

Cicero droomde er tijdens zijn leven van de pater familias te worden van een roemrijk Romeins geslacht dat nog vele eeuwen een machtsfactor in een republikeins Rome zou zijn.

Dat is er niet van gekomen. Zijn dochter stierf jong. Zijn broer, met wie hij politiek altijd opgetrokken was, werd ook vermoord, en de Romeinse republiek waarvoor hij had gevochten bleef uiteindelijk niet behouden. Alleen zijn zoon Marcus bleef in leven, en heeft in dienst van Octavius nog wraak kunnen nemen op Marcus Antonius en schopte het uiteindelijk tot consul, maar dat was toen een symbolisch baantje geworden onder een keizer, zeker niet wat zijn vader ervan had voorgesteld.

Ook Cicero’s impact als filosoof wordt nog wel eens betwijfeld, omdat hij zelf niet echt met nieuwe ideeën kwam. Dit is de reden waarom Cicero in de meeste boekjes over de geschiedenis van de filosofie vaak hooguit één keer wordt genoemd.

Maar Cicero’s kracht zit hem niet in filosofisch pionierswerk, en zelfs niet in het trekken van conclusies. Cicero’s kracht zit hem in zijn talent om kennis en inzichten te combineren en aan anderen over te dragen. Daarvoor benutte hij al zijn retorische en literaire vermogens, die hij ook aanwendde om de filosofie op een elegante wijze uit te leggen en te becommentariëren.

Hij heeft zodoende misschien wel een cruciale rol gespeeld in het doorgeven van de Griekse filosofie aan de Romeinse beschaving, en daarmee gezorgd voor het behoud van de kennis van de Oude Grieken voor onze tijd. Zoals we al eerder opmerkten, legde hij daarbij ook het fundament van het klassieke Latijn.

En zo ging hij de geschiedenis in. Een aardige troostprijs.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Cicero kiest eindelijk partij

Als ik u zeg dat het 11 juni was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Marcellus Read more

Heilige katten, een zaak van levensbelang in Egypte

  Waarom zijn heilige katten een zaak van levensbelang in Egypte? Om op die vraag te kunnen antwoorden keren we Read more

Catilina, toch geen monster?

Generaties leerlingen lazen op school in Vlaanderen en wellicht ook in Nederland de Eerste Catilinarische Redevoering van Cicero. Daarbij leerden Read more

Het Tempe-ravijn

De Tempevallei is de diepe kloof tussen de bergen Olympos en Ossa, waar de snelle rivier Peneios zich een weg Read more


Categoriën: Hellenisme