Cato’s vijgen en het klimaatonderzoek

11 september 2021

De Derde Punische Oorlog werd onvermijdelijk toen Massinissa, de koning van Numidië, te machtig werd en dreigde Karthago in te nemen. Romes beleid was erop gericht in Afrika geen al te machtige staat te laten ontstaan. Om die reden had het Karthago geholpen toen het tijdens de Huurlingenoorlog dreigde te verliezen. Om die reden had het Sardinië aan Karthago ontnomen toen het de Huurlingenoorlog had gewonnen. En om die reden had het Massinissa lange tijd gesteund. Maar in 149 was er geen andere mogelijkheid meer dan voorwaartse verdediging: annexatie.

De vijgen van Cato

Het uitbreken van de Derde Punische Oorlog zal wel voor eeuwig geassocieerd blijven met de Romeinse politicus Cato de Oudere. Deze zou zijn toespraken steeds hebben beëindigd met de opmerking dat hij voor het overige van mening was dat het beter was als Karthago niet langer bestond. Bij één gelegenheid zou hij tijdens een Senaatsvergadering enkele vijgen hebben getoond die pas drie dagen eerder zouden zijn gekocht op een Afrikaanse markt. Niebuhr, de grondlegger van de Romeinse geschiedenis als wetenschap, schijnt de eerste te zijn geweest die erop attendeerde dat zeilschepen er doorgaans wat langer dan drie dagen over doen om van Tunesië naar Midden-Italië te varen. Mijn leermeester P.W. de Neeve gebruikte het vijgenverhaal als voorbeeld dat je de bronnen niet kritiekloos moet geloven.

Nu is scepsis een deugd, maar je moet ook sceptisch zijn over je scepsis. Soms is een raar verhaal waar en dat zou dit keer zomaar het geval kunnen zijn.

Klimaatonderzoek

Oudheidkundigen worden steeds beter in klimaatonderzoek: denk aan de dendroklimatologie waarover ik al eens blogde en het onderzoek naar de beryllium-isotoop 10Be, die een aanwijzing biedt voor de zonneactiviteit. Als deze afneemt is, koelt de aarde iets af. Denk ook aan de expansie en terugtrekking van gletsjers. IJslaagjes, warven en stalagmieten lenen zich eveneens voor isotoopanalyse. Interessant zijn ook kleitabletten die de jaarlijkse opening van kanalen in de Eufraat documenteren en aangeven wanneer de sneeuw begon te smelten in Armenië.

In de laatste decennia heeft het klimaatonderzoek een grote vlucht genomen. We denken nu te weten dat in de derde eeuw v.Chr. een einde kwam aan een fase van relatief geringe zonneactiviteit en betrekkelijk lage temperaturen. Het werd rond de Middellandse Zee wat warmer en in de Alpen weken de gletsjers terug. In oostelijk Europa daalde de temperatuur scherp. In Frankrijk, Midden-Europa en het Iberische Schiereiland werd het weer wat vochtiger.

Insinuaties

Dit is een vertrouwd patroon. Het suggereert een afname van de Noord-Atlantische Oscillatie. Dat is een deftige manier is om te zeggen dat het verschil afnam tussen het hogedrukgebied boven de Azoren en het lagedrukgebied boven IJsland. De westenwind die vanaf de Atlantische Oceaan naar Ierland waait, nam hierdoor af in kracht. En dat betekent weer dat er een blokkade wegviel voor de zuidenwind.

Het zou dus heel goed kunnen dat rond het midden van de tweede eeuw v.Chr. een schip, met wat geluk, de tocht van Utica naar Ostia in drie dagen maakte. Insinuaties dat Cato loog, dat zijn medesenatoren dat heel goed wisten maar door haat jegens Karthago werden gedreven en aanstuurden op oorlog, zijn precies dat: insinuaties. Rome had rationele redenen om Karthago in te nemen vóór Massinissa dat deed. We hoeven onze analyses niet te baseren op anekdotes, laat staan insinuaties.

Deel dit blog:
De schepen van Mainz

Ik ben al jaren niet in Mainz geweest. Dit najaar heb ik even gespeeld met de gedachte er weer eens Read more

De Bergrede: christenvervolging

In mijn reeks over de Bergrede nu de laatste van de zaligsprekingen waarmee deze compositie begint. Dit is de tekst Read more

Caesar dictator

Als ik u zeg dat het ergens in oktober was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Read more

De Zuilen van Hercules (in Drenthe)

Het zal u niet onbekend zijn dat de Griekse halfgod Herakles nogal een macho was, hoewel hij méér was dan Read more


Categoriën: Romeinse Republiek