Arm en straatarm in het antieke Rome (2)

1 maart 2021

[Volgens de propagandisten zou Rome in de vroege keizertijd een stad van marmer zijn geweest, maar de werkelijkheid was anders. Dit is het tweede deel van een vijfdelige reeks over armoede en extreme armoede. Het eerste deel was hier.]

Plebs frumentaria

Het plebs frumentaria (ook wel plebs togata genoemd) onderhield banden met de elite dankzij het clientela-systeem. Dat systeem kwam erop neer dat een cliens bescherming genoot van een patronus, in ruil voor wederdiensten. Wie niet representatief was en geen tegenprestatie kon leveren, moest zichzelf redden. Het plebs frumentaria kwam in aanmerking voor verstrekkingen van graan, door de staat ter beschikking gesteld.

Deel:
Categoriën: Romeinse Keizerrijk
Gezichtsloos in een drom van gezichtslozen

Arm en straatarm in het antieke Rome (1)

28 februari 2021

Keizer Augustus was er trots op dat hij Rome als een stad van marmer achterliet. Met zijn intensieve bouwprogramma’s had hij ervoor gezorgd dat de ‘hoofdstad van de wereld’ (caput mundi) zich kon spiegelen aan steden als Alexandrië, Efese en Antiochië. Sindsdien zijn luxe en decadentie onlosmakelijk verbonden aan de hoofdstad van het Romeinse Rijk. Er is veel bekend over het leven van de elite. Maar wat zien we als we verder kijken dan de marmeren façade? Hoe zag het leven van eenvoudige lieden eruit?

Twee problemen dienen zich aan:

Deel:
Categoriën: Romeinse Keizerrijk
Het gladiatorenmozaïek van de villa bij Dar Buc Ammera

De aanpassing van de munus

27 februari 2021

Bijna iedereen heeft wel een idee van wat gladiatoren waren: Romeinse strijders die in arena’s als het Colosseum vochten om de bevolking te vermaken. Die kennis is meestal opgedaan in stripboeken als Asterix, Hollywoodfilms of tv-series. Daardoor zingen veel misvattingen rond over gladiatoren.

De aanpassing van de munus

Keizer Augustus hervormde de munus legitimum met venationes (“jachtpartijen”) in de ochtend, executies van noxii in de middag, en, als hoogtepunt, de gladiatorengevechten in de late middag. In Hollywoodfilms worden deze elementen met elkaar vermengd. Zo is in de kaskraker Gladiator uit 2000 een gladiatorengevecht te zien tussen de hoofdpersoon Maximus en zijn tegenstander Tigris, waarbij ook tijgers in de arena worden losgelaten.

Deel:
Categoriën: Romeinse Keizerrijk
Tags:
Caligula (Cyprusmuseum, Nicosia)

De wreedheid van Caligula

25 februari 2021

Een beroemdste en meest-gelezen teksten uit de Oudheid is de collectie van twaalf keizerbiografieën van Suetonius. Ze zijn toegankelijk, gaan over fascinerende persoonlijkheden en beschrijven een boeiende periode uit de oude geschiedenis. Bovendien was Suetonius ooit verantwoordelijk voor een van Romes archieven, wat het idee heeft doet postvatten dat zijn informatie in hoge mate betrouwbaar is. Dat is overigens maar de vraag, want de kwaliteit van de Romeinse archieven liet wel te wensen over.

Wat Suetonius presenteert is ondertussen wel interessant. Wat doet het met iemand die enorme macht krijgt? Als je het leest, denk je dat de macht ze allemaal naar het hoofd is gestegen; eigenlijk komt alleen Vespasianus er redelijk vanaf. Zelfs de zeer positieve biografie van Titus krijgt de kwalificatie dat zijn vriendelijke gedrag alleen maar pose was. De keizer die er het slechtst van afkomt, is Caligula, die wreed, cynisch en wispelturig zou zijn geweest. Hier is een voorbeeld, in de nog altijd leverbare vertaling van Daan den Hengst (Caligula 30).

Deel:
Categoriën: Boek, Bron, Romeinse Keizerrijk
Tags:

Het belang van Buijtendorp (2)

22 februari 2021

Tom Buijtendorp heeft de laatste jaren naam gemaakt met enkele publicaties waarin hij de twee in het vorige stukje beschreven methoden toepast. Zo combineerde hij de informatie die we de afgelopen eeuw over Romeins Voorburg hebben verworven met wat we vernemen uit de opgravingsrapporten die twee eeuwen geleden door Caspar Reuvens zijn geschreven. Het leverde een lijvig proefschrift op, waarin Buijtendorp de inzichten van de archeologie en de vaardigheden van de geschiedvorser combineerde.  U zegt wellicht dat dat vanzelf spreekt, maar neem van mij aan: de gemiddelde Nederlandse archeoloog is geen archiefrat. Archivistiek komt in de archeologische opleidingen niet aan de orde.

Oude data en nieuwe speculaties

Ook in andere boeken heeft Buijtendorp alle bekende data – archeologische vondsten, kronieken en archivalia – gecombineerd. In Caesar in de Lage Landen herhaalt hij bijvoorbeeld de reconstructie van de grenzen van de gebieden van de Belgische stammen, gebaseerd op de middeleeuwse bisdomsgrenzen. Dat is heel negentiende-eeuws onderzoek, waarvan de resultaten volledig zijn ingeburgerd. Ze worden daarom als vanzelfsprekend aangenomen, en het is goed dit type onderzoek eens te herhalen om te zien wat het met de inzichten van nu oplevert. Minimaal leert de lezer dat die grenzen helemaal niet zo zeker zijn als de historische atlas suggereert.

Deel:
De Waal als vlechtende rivier

Het belang van Buijtendorp (1)

22 februari 2021

Wie zich bezighoudt met Nederland in de Romeinse tijd, kampt met een gierend gebrek aan data. Zeker, de archeologische depots liggen behoorlijk vol, maar om van vondsten te komen tot een reconstructie van een oude samenleving is interpretatie nodig. Die vindt plaats aan de hand van andere vondsten, vergelijking met andere voorindustriële culturen en enkele honderden Latijnse en Griekse teksten, waarvan de meeste vrij kort. Die vergen eveneens uitleg. Je krijgt weleens de indruk dat oudheidkundigen geschreven bronnen naar believen letterlijk nemen, afdoen als literair motief, interpreteren als atypisch of presenteren als onverwachte bevestiging van wat ze al vermoedden. Die indruk is onterecht, want tekstuitleg is gebonden aan hermeneutische regels. Er is echter wel speelruimte, dus de indruk is begrijpelijk.

Samenvattend: de data zijn onvoldoende en ambigu. Dat maakt het lastig ze om te zetten in informatie – data die zijn beoordeeld en gecombineerd. Zeg maar puzzelstukjes die aan elkaar zijn gelegd.

Deel:

Fundamenten in Fundi

21 februari 2021

De Romeinse civitas deed ik niet aan toen ik een paar jaren geleden in de buurt kwam, in kustplaatsen als Monte Circeo, Terracina, Sperlonga en Gaeta. In Fundi vond men onlangs wat resten van een amfitheater. En een civitas met zo’n bouwwerk moet toch wel iéts zijn geweest. In 312 v.C. werd de plek een etappe op de Via Appia, in 188 v.C. een civitas met stemrecht, zegt Livius (XXXVIII.36.7-9). Nog beter klinkt het als je weet dat de stad verbonden is met een grand cru: de Caecubum, waarbij Horatius en Martialis lyrisch werden. Horatius, Carmina I.20: ‘Caecubum et prelo domitam Caleno / tu bibes uvam – Drink bij u Caecubiër, een druivennat uit Caleense persen.’ (Paul Claes, 2015) Frans van Dooren (1996) vertaalt de grand cru’s bij Martialis, Epigrammen I.26 veralgemenend: ‘Massica solus habes et Opimi Caecuba solus – je oude flessen wijn heb je alleen.’ Maar ik betwijfel of Martialis die Caecubum wel zelf heeft geproefd. Want in zijn wijnboek (boek 14 van Naturalis historia) betreurt de iets oudere Plinius Maior de teloorgang van de Caecubiër bij gebrek aan zorg én aan ruimte door Nero’s plannen voor een kanaal tussen Baiae en Ostia (XIV.61). Bij de eerstvolgende gelegenheid wil ik in de vlakte van Fondi een glas drinken, Caecubiër of niet.

Foto boven: LatinaToday (detail)

Deel:
Categoriën: Romeinse Keizerrijk
Tags: ,

Etna en Aetna

18 februari 2021

In deze dagen ging de Etna weer woest tekeer. Je kan dan denken aan de sandaal van Empedokles en aan Hölderlin. Ik dacht aan Aetna, een leerdicht uit de tijd van Nero, dat uitnodigt te ‘kijken naar het grandioze ambacht van de natuur – artificis naturae ingens opus aspice (601). In het vervolg wordt een verwoestende uitbarsting geëvoceerd. Of hoe Etnageweld een vertaler kan afleiden.

nam quondam ruptis excanduit Aetna cavernis, et velut eversis penitus fornacibus ingens evecta in longum lapidis fervoribus unda, haud aliter quam cum saevo Iove fulgurat aether et nitidum obscura caelum caligine torquet. ardebant arvis segetes et mollia cultu iugera cum dominis; silvae collesque rubebant. vixdum castra putant hostem movisse, tremebant et iam finitimae portas invaserat urbis. [Aetna, 606-614, ed. Loeb]

Deel:
Categoriën: Romeinse Keizerrijk
Tags: ,