De voorsocratici (7): Zeno (en wat is metafysica)

22 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Een gelopen wedstrijd

Achilles en een schildpad besluiten een hardloopwedstrijd te houden. Natuurlijk gaat Achilles ervan uit dat hij deze met gemak zal winnen. Hij weet immers dat hij meer dan twee keer zo snel rent als de schildpad.

Deel:
Categoriën: Griekenland, Italië
Parmenides (Museum van Velia)

De voorsocratici (6): Parmenides

21 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Het zijn kan niet veranderen

Even een waarschuwing: we zijn nu toegekomen aan misschien wel het moeilijkste hoofdstukje van dit boek over de filosofie van de oudheid. We gaan proberen te begrijpen wat metafysica is, en wat transcendente metafysica is. Veel mensen worden al gillend gek als ze die woorden horen. Misschien niet voor niets. Maar we gaan proberen het te begrijpen.

Deel:
Categoriën: Griekenland, Italië
Pythagoras (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)

De voorsocratici (2): Pythagoras

17 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Wie was Pythagoras?

Pythagoras. We kennen hem allemaal nog wel van zijn welbekende stelling. Voor wie hem even vergeten was: met Pyth zijn stelling kunnen we de lengte van de zijden van een rechthoekige driehoek berekenen. Op basis van de lengte van twee zijden, berekent zijn stelling de lengte van zijde nummer drie. Best handig in bijvoorbeeld de bouwkunde. Maar wie was deze man?

Deel:
Categoriën: Griekenland, Italië
De Ludovisi-troon

De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii (2)

25 januari 2021

Rond de achtste eeuw voor Christus begaven reislustige Grieken zich, zoals we gisteren zagen, richting het zuiden van Italië waar zij koloniën stichtten in het gebied dat later door de Romeinen Magna Graecia zou worden genoemd. Een van de vijf grootse koloniën was Locri Epizephyrii waar ‘de meest befaamde tempel’ van Italië zich bevond en gewijd was aan de godin Persephone. Er was echter nog een andere godin die hier een bijzondere status genoot, namelijk Aphrodite. Circa 700 kilometer van Locri vandaan werd er in 1887 een bijzondere vondst gedaan die aan haar tempel in Locri wordt gelinkt: de Ludovisi-troon.

Persephone en haar pinakes

De vorige keer in De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii, heb ik kort de stichting van de Griekse kolonie Locri Epizephyrii in de Italiaanse provincie Calabrië uitgelicht. In deze onafhankelijke stad (apoikia) speelden vrouwen ogenschijnlijk een belangrijke rol hetgeen tot uiting komt in bijvoorbeeld een van de stichtingslegende van de stad zoals overgeleverd door Polybios (Historiën, XII.5). Deze Griekse historicus vertelt hoe hij van de Locriërs zelf heeft vernomen hoe de vrouwen uit Lokris (van het Griekse vasteland) naar Zuid-Italië vluchtten, samen met hun slaven, en hier de stad Locri stichtten waar de nobele families der “Honderd huizen” voortleefden via de matrilineaire lijn.

Deel:
Categoriën: Griekenland, Italië
Pinax uit Locri met daarop afgebeeld de Ontvoering van Persephone (© Wikimedia Commons, user Sailko) 

De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii (1)

24 januari 2021

In 2007 studeerde ik af aan de Vrije Universiteit van Amsterdam voor de opleiding Oudheidkunde. Voor mijn scriptie deed ik onderzoek naar verschillende Griekse steden, waaronder enkele Griekse koloniën die in het zuiden van Italië (Magna Graecia) waren gesticht. De focus lag hierbij op de beoefende religie in deze onafhankelijke steden (apoikiai) in de zesde en vijfde eeuw voor Christus. Een van de vijf grootste steden van “Groot-Griekenland” was Locri Epizephyrii, gelegen in Calabrië. In deze stad genoten vrouwen een bijzondere status, zo blijkt uit diverse archeologische vondsten die hier werden gedaan begin twintigste eeuw, maar ook uit overleveringen van antieke schrijvers zoals Strabo.

Griekse kolonisten in Zuid-Italië

Zo rond de achtste eeuw voor Christus begaven reislustige Grieken uit moederland zich naar het zuiden van Italië waar zij onafhankelijke steden (apoikiai) stichtten. Het gebied waar zij zich settelden werd door de Romeinen Magna Graecia genoemd, oftewel “Groot Griekenland” en omvat – grofweg – de provincies Campanië, Apulië, Basilicata, Calabrië en tevens ook Sicilië. Enkele bekende apoikiai van Magna Graecia zijn Syracuse, Cumae, Poseidonia, Croton, Rhegium en Tarente.

Deel:
Categoriën: Griekenland, Italië

De Via Appia en wat dies meer zij

16 januari 2021

Waar ter wereld je ook gaat, taal is het duurzaamste erfgoed. Wie weleens met de auto naar Rome is gereden, kent de namen van de huidige autostrade, die teruggaan op de Romeinse heerbanen. Je kunt bijvoorbeeld zuidwaarts rijden langs de Tiber over de Via Flaminia, waarvan de bouw vlak in 220 v.Chr. is begonnen. Een andere route is die langs de Tyrreense kust: de Via Aurelia, begonnen in 241 v.Chr. De afslagen van de Grande Raccordo Anulare rond Rome hebben oeroude namen: de Via Salaria naar het noorden, de Via Tiburtina naar het noordoosten, de Via Latina naar het oosten, de Via Appia naar het zuidoosten.

Van die laatste weg, begonnen in 310 v.Chr., is het originele plaveisel bewaard. Hierover reisden kooplieden van Rome naar Capua, hierover marcheerden de legionairs die Macedonië en Griekenland onderwierpen, hier stonden de kruisen van de zesduizend slaven die met Spartacus omkwamen, hierover wandelde Paulus naar Rome, en dan sla ik nog het een en ander over.

Deel:
Categoriën: Italië, Romeinse Republiek
Tags:

Pyrrhos van Epirus (2)

15 januari 2021

In mijn vorige stukje beschreef ik hoe koning Pyrrhos van Epirus de Romeinen tweemaal versloeg maar grote verliezen leed. Zijn manschappen raakten behoorlijk gedemoraliseerd en zijn lijfarts bood de Romeinen zelfs aan zijn meester te vergiftigen.

Onderhandelingen

Dat het er slecht voor Pyrrhos voorstond, wil niet zeggen dat Rome opgelucht adem kon halen. Welbeschouwd was Pyrrhos in zijn missie geslaagd: de Romeinen weghouden van Tarente en de andere Griekse steden. De Senaat zal blij zijn geweest te vernemen dat Karthago, waarmee Rome kort daarvoor een verdrag had gesloten, op Sicilië de oorlog had verklaard aan Syracuse. Die stad riep nu de hulp in van de koning van Epirus. Voor Pyrrhos was Sicilië een aantrekkelijk alternatief, want hier kon het moreel van zijn leger zich herstellen.

Deel:

Pyrrhos van Epirus (1)

15 januari 2021

In de loop van de vierde eeuw v.Chr. had Rome de meeste Italische steden en stammen opgenomen in zijn stelsel van bondgenoten: de Etrusken in het noorden, de bergvolken in de Apennijnen en Abruzzen, de stadstaten rond de Baai van Napels. Expansie naar de Griekse havensteden in het zuiden was alleen maar logisch. Een voorwendsel hoefde niet eens te worden gevonden want in de eindeloze reeks conflicten tussen de Griekse stadstaten was er altijd wel een partij die Romes hulp inriep.

Zo’n ingreep kon echter leiden tot escalatie. Tarente, een machtige stadstaat in de “hak” van Italië, beschouwde een van de Romeinse interventies als inmenging in de eigen invloedssfeer, er waren wederzijdse klachten, diplomaten werden mishandeld, oorlog werd verklaard, legers werden gelicht, rekruten getraind, bondgenoten geworven. Tarente deed wat Griekse stadstaten in Italië in crisistijd altijd hadden gedaan: hulp vragen in het moederland.

Deel:
Categoriën: Hellenisme, Italië

Geliefd boek: De held van Temesa

8 januari 2021

Het is bijna ondoenlijk om uit de tweeënvijftig romans die Simon Vestdijk (1898-1971), de man die volgens Roland Holst “sneller schrijft dan God kan lezen”, en waarvan er zevenentwintig in mijn boekenkast terecht zijn gekomen, er één favoriet uit de kiezen. Na een dag strepen in een longlist hield ik deze titel over: De held van Temesa (1962), waarvan hierbij de kaft van de eerste druk. Dit boek is naast Aktaion onder de sterren en De verminkte Apollo de derde en laatste van de ‘Griekse romans’ van Vestdijk en is gebaseerd op historische en mythische gegevens.

De Griekse stad Temesa, later genoemd Tempsa, heeft echt bestaan, al lag het niet in het huidige Griekenland maar in het in die tijd door de Grieken gekoloniseerde deel van Italië. De stad wordt genoemd o.a. door Homeros, Strabo en de geograaf Pausanias (ca 115-180 n.Chr.). De toenmalige ligging is tot op heden niet achterhaald, maar de stad moet aan de Tyrreense Zee gelegen hebben, het deel van de Middellandse Zee dat ingeklemd wordt door de zuidkust van de laars van Italië en de eilanden Sicilië, Corsica en Sardinië.

Deel:
Categoriën: Boek, Griekenland, Italië