De Lachmann-methode was het model van Darwins evolutieleer.

Digitale diplomatiek

1 april 2021

Een tijdje geleden blogde ik over digitale historische taalkunde: dat wil zeggen de toepassing van het stamboommodel, in combinatie met digitalisering, bij de reconstructie van oude talen. Uiteraard zijn er slagen om de arm te maken, want talen veranderen zich nooit helemaal “op de automatische piloot”. Ik noemde fenomenen als de Sprachbund, waar het culturele feit dat mensen samenwonen een rol speelt bij de verandering van een taal.

Hoewel er dus slagen om de arm te maken zijn, is het idee van een stamboom een robuust wetenschappelijk model. Het is voor het eerst toegepast bij de reconstructie van oude handschriften (de Lachmannmethode), en beïnvloedde in de negentiende eeuw de biologie (de evolutieleer).

Deel:
Categoriën: Algemeen
Sapfo, door de Brygos-schilder (Antikensammlung, Munchen)

Sapfo: de retractie die je wist dat zou komen

25 maart 2021

Uitgeverij Brill heeft een retractie (een officiële terugtrekking van een wetenschappelijke publicatie) gedaan van een door Dirk Obbink geschreven hoofdstuk in een boek over Sapfo, namelijk Bierl & Lardinois, The Newest Sappho (2016).

Ik heb op deze plaats al eens aangegeven waarom retractie onvermijdelijk was. De vraag is waarom we er zo lang op hebben moeten wachten. De tekst van de retractie suggereert dat “in the years following the first publication of this book, serious doubts have been raised about the provenance”. Dit is misleidend. Die twijfels waren er meteen na de ontdekking begin 2014. In onze eigen Nederlandse Volkskrant maakte Lardinois, dus een van de editors van het nu ingetrokken hoofdstuk, duidelijk geen geloof te hechten aan Obbinks eerdere claim dat de provenance was gedocumenteerd. Dat de twijfel pas na publicatie van het boek zou zijn opgekomen, is simpelweg niet de volledige waarheid.

Deel:
Categoriën: Algemeen, Griekenland
Detail van het prijsedict van keizer Diocletianus

Romeinse cijfers

17 maart 2021

Een nieuwtje uit Frankrijk: de grote musea gebruiken de Romeinse cijfers niet langer. Het Musée Carnavalet en het Louvre, beide in Parijs, zijn al op die weg gegaan. De reden is dat mensen de cijfers niet meer kunnen lezen. Een stukje algemene ontwikkeling dat verdwijnt.

Het staat niet op zichzelf. Mijn nichtje vertelde me onlangs dat ze de laatste tijd meer was gaan lezen en ik vroeg me af wat ik haar zou aanraden. Even dacht ik aan De komst van Joachim Stiller van Hubert Lampo, maar ik bedacht dat er teveel allusies aan de christelijke beeldentaal in zaten om voor een negentienjarige toegankelijk te zijn. Ik werd daar verdrietig van, want het is een prachtige roman die ik haar graag had aangeraden.

Deel:
Laatantiek stierenoffer (Forum Romanum)

Waar komt het woord “religie” vandaan?

6 maart 2021

Het Nederlandse woord religie komt direct van het Latijnse woord religio, maar wat betekent dat eigenlijk? Uit de oudheid zijn ons twee etymologieën van het woord religio overgeleverd: een bij Lactantius, die het afleidt van een werkwoord dat ‘binden’ betekent, en een bij Cicero, die het afleidt van een werkwoord dat ‘lezen’ betekent. Welke van de twee is juist? Of hebben ze allebei ongelijk?

Lactantius: ‘binden’?

Het idee dat het woord religio is afgeleid van het werkwoord religare ‘binden’ wordt voor het eerst genoemd door Lactantius (ca. 250-325 n. Chr.). Hij was een christelijke schrijver met een duidelijke politieke agenda. Bovendien leefde hij eeuwen na het ontstaan van het Latijn; het is alsof men van een hedendaagse theoloog een uitspraak zou verwachten over de etymologie van een moeilijk oud Nederlands woord. Een ‘band met God’ klonk Lactantius erg goed in de oren, net zoals het dat waarschijnlijk voor veel gelovigen vandaag de dag nog doet. In de oudheid had men echter veel fantasie bij het herleiden van woorden. En geen enkele Latijnse schrijver vóór hem vermeldt dit idee, dat is ook al zeer verdacht.

Deel:
Een mummie-kartonnage (Archeologisch Museum, Zagreb)

Gestolen papyri, een samenvatting (1)

4 maart 2021

Je verwacht het niet: opnieuw blijken uit Oxford verdwenen papyri in New York te zijn. U leest er hier meer over. Hieronder is een overzicht van de stand van zaken waar de dagelijkse lezers van deze blog weinig nieuws in zullen vinden.

Achtergrond

In 1896 begonnen de Britse oudheidkundigen Bernard Grenfell (1870-1926) en Arthur Hunt (1871-1934) met de opgraving van Oxyrhynchos, een antiek stadje aan een wetering langs de Nijl. Ze deden dit met het expliciete doel antieke teksten in situ te vinden. Zolang oudheidkundigen niet wisten waar een tekst vandaan kwam, konden ze namelijk ook niet weten of die echt was. Dat is sindsdien niet veranderd; papyri zijn simpel te vervalsen en ook met koolstofdateringen en spectrometrie is niet vast te stellen dat zo’n snipper een authentieke tekst bevat. Na een jaar of tien hadden Grenfell en Hunt ongeveer een half miljoen snippers, die worden beheerd door de Egypt Exploration Society (EES) in Oxford. In de afgelopen eeuw zijn ruim 5000 fragmenten uitgegeven.

Deel:
Categoriën: Algemeen
De nachtwacht van Oxyrhynchos heeft een verzoek aan de politie. Grenfell en Hunt zorgden ervoor dat ook musea buiten Oxford beschikking kregen over delen van hun materiaal. Daarom is dit verzoekschrift te zien in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel

Gestolen papyri, een samenvatting (2)

4 maart 2021

[Dit is het tweede deel van een overzicht van wat bekend is over de handel en handelingen van papyroloog Dirk Obbink. Het eerste deel is hier.]

Prijsopdrijving

Over de gang van zaken rond het Marcusfragment begrijpen we iets meer dankzij de zojuist genoemde verklaring van Daniel Wallace. Obbink wilde deze tekst verkopen aan een van de instellingen rond de Amerikaanse verzamelaar Steve Green, die een eigen collectie heeft waarvandaan hij vondsten doneerde aan een eigen bijbels museum om te profiteren van de belastingaftrek. Door Wallace te laten verklaren dat het fragment stamde uit de eerste eeuw, dreef Obbink de prijs op.

Deel:
Categoriën: Algemeen

Waarom braakt de Etna vuur uit?

3 maart 2021

Het Leven van Apollonios van  Tyana, geschreven door de Atheense auteur Filostratos (derde eeuw n.Chr.) is een boeiende tekst over een charismatische filosoof-wonderdoener, die over de hele wereld zwierf en allerlei steden en volken bezocht. De biograaf neemt de gelegenheid te baat om allerlei aanvullende informatie toe te voegen, zoals een beschrijving van de olifantenjacht of de onderstaande speculaties over de werking van de vulkaan Etna.

De vertaling van Filostratos’ Leven van Apollonios van  Tyana 5.16-17 is van Simone Mooij. Aan het woord is Apollonios. De grote lichamen die gevonden worden, zijn vermoedelijk de dinosaurusbotten die in het Egeïsche-Zee-gebied op verschillende plaatsen dicht aan de oppervlakte liggen.

Deel:

Amanda Gorman

1 maart 2021

Zelfs de vertalerswereld ontsnapt niet aan het politiek correcte denken. Katelijne De Vuyst vertaalde per direct The Hill We Climb op vraag van De Standaard. Ik vraag me af hoe de Gorman-Rijneveld-kwestie voor haar aanvoelt bij het lezen van de krantenstukken en de stemmen in de sociale media boven en onder de Moerdijk. De zwaar identitair gekleurde discussie vergeet – o ironie – de kern zelf van wat Amanda Gorman bracht: die heuvel is haalbaar wanneer we will never again sow division en dankzij all the bridges we’ve made.

Vandaag bestorm ik weer de muren van Thebe en moet ik tegelijk in de sandalen van Eteokles staan. Maar begrijp ik die broedertwist wel? Kan ik Aischylos wel vertalen? Wat een hybris was het om Pindaros en Homeros om te zetten! En dan gaat het niet eens om kleur en ras, maar om tijd die alles verslindt.

Deel:
Categoriën: Algemeen
Veerpont (Lekkerkerk)

Veerman tussen twee culturen

27 februari 2021

Ik verbeeld me niet dat ik u iets nieuws vertel als ik zeg dat we afgelopen vrijdag weer zo’n relletje hebben gezien dat de letteren zo’n slechte naam geeft. Uitgeverij Meulenhoff had gevraagd aan Marieke Lucas Rijneveld om poëzie van Amanda Gorman te vertalen, maar dit leidde tot een stuk in De Volkskrant en ophef op de sociale media, waarbij de strekking was dat de opdracht beter gegeven had kunnen zijn aan iemand die, net als Gorman, zwart is. Meulenhoff probeerde de storm te bezweren met een persbericht over “sensitivity readers” – mensen die gevoeligheden herkennen die een vertaler misschien niet kent – maar het was al te laat. Rijneveld heeft zich inmiddels teruggetrokken.

Het is de moderne tijd. Abdelkader Benali kan ervan meepraten. Ergens ziet iemand je naam, iemand is verontwaardigd (doorgaans woede op zoek naar een aanleiding), de sociale media maken er een relletje van, en daarna kun je je alleen maar terugtrekken omdat aanblijven alleen maar afleidt van de goede zaak. Inhoudelijke discussie blijft achterwege.

Deel: