Boeddhisme 5: een religie zonder God

Boeddha (Mohra Moradu, Taxila)
13 mei 2021

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken in het huidige Afghanistan, Pakistan, Nepal en India. Daarna werd het verdrongen en overvleugeld door de oplevende hindoeïstische religies in hun moderne vormen en de islam. Het boeddhisme kon zich echter handhaven via China en werd een filosofie van het verre oosten. Maar daarvoor had het ook zijn invloed op de westerse wereld van de oudheid. In de filosofie beïnvloedde het boeddhisme denkers als Hegesias en Pyrrho wellicht zelfs rechtstreeks, en het opkomende christendom en andere religies en filosofieën waarschijnlijk indirect. Ook zijn er Hellenistisch-Boeddhistische rijken geweest. Alle reden om in deze serie de filosofie van het boeddhisme te bekijken. Het eerste deel is hier. (NB: de (meta)fysica van Boeddha is al eerder hier behandeld en blijft in deze serie daarom minder belicht.)

In de inleiding omschreef ik religie als een bundeling van cultuur, traditie en geloof. In die zin is het boeddhisme behalve een filosofie ook zeker een religie. Het boeddhisme is echter fundamenteel gezien een atheïstische religie.

In onze huidige westerse beschaving wordt religie vaak gelijkgesteld aan een geloof in God of goden. Het boeddhisme gaat niet uit van goden. Ook Boeddha is geen god. Hij is een mens die de verlichting heeft bereikt. Vooral in de leer van ‘het kleine voertuig’ is het belangrijk de Boeddha als mens te blijven beschouwen. Een verlicht mens, maar een mens als jij en ik.

Dat neemt niet weg dat Boeddha in veel uitingsvormen van het boeddhisme wel degelijk als God aanbeden wordt, vooral waar de leer vermengd raakte met traditionele godsdiensten. Maar ook in die uitingsvormen van het boeddhisme is Boeddha een god die niet schept of oordeelt. Hij waakt, maar oordeelt niet, en grijpt niet in: met zijn onderricht geeft hij slechts het goede voorbeeld.

Met de term ‘boeddha’ wordt niet alleen Siddhartha Gautama Boeddha bedoeld: iedereen die op eigen kracht de verlichting bereikt is een boeddha. In sommige versies van het boeddhisme kent dé Boeddha verschillende incarnaties, waar Gautama Boeddha er één van was. Daarnaast zijn nog een paar andere boeddha’s bekend geworden.

Bijvoorbeeld Maitreya, de lachende Boeddha. Dit is de Boeddha met de dikke buik, waar je zoveel beeldjes van ziet. De oorsprong van deze Boeddha is een Chinese wijze die het boeddhisme predikte.

De lachende Boeddha predikt het boeddhisme door te lachen. Lach, en de wereld zal je lachend tegemoet treden. In de mythologie wordt van de lachende Boeddha gezegd dat hij terug zal komen om de wereld te redden wanneer deze hem het meest nodig heeft. Volgens bijgeloof brengt het bezit van een beeldje van deze Boeddha geluk en voorspoed.

Een andere ‘boeddha’ die we kennen van de beeldjes in de new-age-winkels en uit de Xenos, is de orang malu (wat betekent: verlegen of bescheiden mens). In de volksmond staat dit Javaanse symbool bekend als de treurende Boeddha, die zijn hoofd in zijn handen houdt uit schaamte voor de zonden van de mensheid. Hij huilt van buiten, maar lacht van binnen.

Volgens bijgeloof geeft dit beeld kracht en zelfvertrouwen in moeilijke tijden. Plaats hem met zijn hoofd in de richting van de voordeur en aai hem af en toe, mocht je erin geloven.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Boeddhisme 6: een oosterse filosofie

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 4: het achtvoudige pad

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 3: de leer van Boeddha

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 2: Boeddha en de Indiase filosofie

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more


Categoriën: Indus-beschaving