Boeddhisme 2: Boeddha en de Indiase filosofie

Een Boeddha uit de laat-hellenistische site Fayaz Tepe (Nationaal Museum van Oezbekistan, Tasjkent)
10 mei 2021

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken in het huidige Afghanistan, Pakistan, Nepal en India. Daarna werd het verdrongen en overvleugeld door de oplevende hindoeïstische religies in hun moderne vormen en de islam. Het boeddhisme kon zich echter handhaven via China en werd een filosofie van het verre oosten. Maar daarvoor had het ook zijn invloed op de westerse wereld van de oudheid. In de filosofie beïnvloedde het boeddhisme denkers als Hegesias en Pyrrho wellicht zelfs rechtstreeks, en het opkomende christendom en andere religies en filosofieën waarschijnlijk indirect. Ook zijn er Hellenistisch-Boeddhistische rijken geweest. Alle reden om in deze serie de filosofie van het boeddhisme te bekijken. Het eerste deel is hier. (NB: de (meta)fysica van Boeddha is al eerder hier behandeld en blijft in deze serie daarom minder belicht.)

Het is niet helemaal duidelijk wanneer Boeddha precies leefde, maar volgens schattingen leefde hij ten tijde van Socrates en Plato, dus ongeveer vier eeuwen voor onze jaartelling.

Contact tussen de Grieken en de Indiërs is weleens verondersteld door latere denkers, maar we gaan ervan uit dat Boeddha en de Grieken elkaar tijdens het leven van de Boeddha nooit rechtstreeks beïnvloed hebben. Het Griekse denken was wellicht via de Perzische cultuur al eerder beïnvloed door het Indiase denken. Dat de Grieken in die tijd het Indiase denken al hadden beïnvloed is minder waarschijnlijk, want er is in India niets teruggevonden dat op een zo vroege Griekse invloed wijst. De filosofie van Boeddha is dan ook een typisch product van de Indiase cultuur.

Het boeddhisme neemt een aantal begrippen uit de traditionele Indiase godsdienst over, zoals karma en samsara. Volgens Boeddha staat het leven in samsara gelijk aan lijden. En volgens Boeddha wordt dit lijden veroorzaakt door verlangen.

Tegenover samsara staat nirwana. Het nirwana is een hogere staat van bewustzijn die we bereiken door te leven als boeddhisten, en ons af te keren van het verlangen.

De persoon die in samsara leeft en de persoon die in nirwana leeft bevinden zich in dezelfde wereld, maar hij die in het nirwana leeft, identificeert zich niet met zaken als begeerte en irritatie. Hij is zich ten volle bewust van de eenheid van het wereldgebeuren en accepteert zijn eigen plaats daarin. Geboorte en dood deren hem om die reden niet meer. Hij weet immers dat hij deel is van het grotere geheel. En dat grotere geheel vergaat niet. Zo wordt degene die in nirwana leeft verlicht. Omdat hij geen slecht karma meer heeft, ontsnapt hij aan de eeuwige levenscyclus van geboorte, dood en wedergeboorte.

Boeddha verwierp de godenwereld en het kastenstelsel. In zijn filosofie bestaat alleen het leven hier en nu. Het enige mogelijke onderscheid tussen mensen is het onderscheid tussen de dwalende in samsara en de persoon die het nirwana bereikt heeft. Andere rangen en standen en hogere machten zijn er niet.

Ook tussen mannen en vrouwen bestaat geen wezenlijk verschil. Rijkdom, status en macht kunnen iemand die zich in het nirwana bevindt onmogelijk nog interesseren.

Oordelen is de boeddhist vreemd. Oordelen en verlangen liggen immers in elkaars verlengde. De boeddhist veroordeelt anderen niet, hooguit heeft hij medelijden met degene wiens gedrag hij niet begrijpt, omdat hij weet dat zulk gedrag niet leidt tot het ware geluk.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Boeddhisme 6: een oosterse filosofie

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 5: een religie zonder God

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 4: het achtvoudige pad

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more

Boeddhisme 3: de leer van Boeddha

Het Boeddhisme was vanaf ongeveer 400 BCE tot circa 700 CE de leidende godsdienst en filosofie van de toenmalige rijken Read more