Augustus’ eigenzinnige dochter

Julia (Altes Museum, Berlijn)
4 januari 2021

Voor de west-Italiaanse kustlijn, ongeveer op de scheidslijn tussen de regio’s Latium en Campanië, ligt het eilandje Ventotene. In de oudheid stond dit eiland bekend als Pandateria en deed het dienst als oord van ballingschap voor (onder andere) menige vrouw uit het Julisch-Claudius geslacht ten tijde van het Principaat en het Vroege Keizerrijk. De eerste vrouw van deze familielijn die in deze periode hier naartoe werd verbannen, was Julia, de dochter van Augustus, eerste Keizer van Rome.

Een geboorte en een scheiding

Julia werd geboren in 39 voor Christus. Ze was de dochter van Gaius Octavianus, ons nu beter bekend als Keizer Augustus, en diens tweede vrouw Scribonia. In het werk Keizers van Rome van de welbekende biograaf Suetonius (circa 71 – 135 na Christus), lezen we dat Octavianus walgde van het stuitende gedrag van zijn vrouw.

Augustus

Nog maar net vader van Julia, scheidde Octavianus van Scribonia en trok in bij zijn toekomstige (en laatste) echtgenote, Livia, op wie hij al enige tijd verliefd was, aldus de geromantiseerde Griekse geschiedschrijver Cassius Dio (Romeinse Geschiedenis, 48.34.3) die tussen circa 164 – 235 na Christus leefde. Het feit dat Livia al getrouwd was met Tiberius Claudius Nero en in blijde verwachting was van haar tweede zoon (Drusus) hield Octavianus niet tegen (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 60-63). Sterker nog, volgens Cassius Dio gaf Tiberius Claudius Nero zijn vrouw zelf weg tijdens haar huwelijk met Octavianus in 38 voor Christus (Romeinse Geschiedenis, 48.44.3).

Livia (Louvre Parijs)

Julia werd bij Scribonia weggehaald en naar het huis van Octavianus ontboden, waar ze een strikte en traditionele opvoeding genoot.  Volgens Suetonius werd haar geleerd hoe ze wol moest spinnen en hoe ze zich diende te gedragen en te spreken. Daarnaast werd ze sterk afgeschermd van de buitenwereld (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 63-65). Volgens de laat-Romeinse schrijver (vierde/vijfde eeuw na Christus) Macrobius, had Julia een liefde voor literatuur en kon deze passie makkelijk gevoed worden in het huis van Octavianus (Saturnalia, 2.5.2).

Vroegtijdige verloving

Julia was in 37 voor Christus amper twee jaar oud toen er een echtgenoot voor haar werd uitgekozen. Zij werd ingezet als zoenoffer tussen haar vader en Marcus Antonius, heerser over de oostelijke provincies van het Romeinse Rijk. Het volgende was hieraan voorafgegaan.

Op 15 maart 44 voor Christus werd Julius Caesar om het leven gebracht door de zogeheten Liberatores. Op dat moment bevond zijn 19-jarige neef en adoptiefzoon Octavianus (aan wie Caesar zijn fortuin had nagelaten) zich in Macedonië. De overgebleven consul Marcus Antonius – militair commandant en goede vriend van Caesar – trachtte als de nieuwe aanvoerder van Caesars fractie de boel te sussen door een compromis te sluiten waar beide partijen – de moordenaars van Caesar en de aanhangers van Caesar – tevreden over konden zijn. Tegelijkertijd maakte hij misbruik van zijn nieuwe positie en claimde onder andere een deel van Caesars fortuin dat aan zijn erfgenaam was nagelaten.

Octavianus keerde in mei terug in Rome , waar hij al snel de overhand op Antonius kreeg, die inmiddels aan populariteit had ingeboet bij zowel de Senaat als het volk.

Marcus Antonius (Museum van Schone Kunsten, Boedapest)

De Slag bij Philippi

De relatie tussen Marcus Antonius en Octavianus was dus van begin af aan al gedoemd te mislukken. In 43 voor Christus werden hun geschillen aan de kant geschoven en vormden de twee kemphanen samen met Marcus Aemilius Lepidus – de voormalige magister equitum (ritmeester) van Caesar – het tweede triumviraat met als doel de Republiek te herstellen en de moordenaars van Caesar op te sporen en te berechten. Na de Slag bij Philippi in 42 voor Christus was hun missie bijna geslaagd, alleen Sextus Pompeius – de zoon van Caesars grote rivaal Gnaeus Pompeius Magnus – was nog in leven en had zich op Sicilië teruggetrokken.

Nu de orde hersteld was keerden de mannen terug naar Rome waar zij de provincies van het Romeinse Rijk onderling verdeelden: Lepidus kreeg Afrika, Octavianus kreeg Spanje en Antonius kreeg Gallië en de oostelijke provincies toegewezen.

Antonius settelde zich eerst in Athene en reisde in 41 voor Christus door naar Anatolië. Vanuit Ephesus bestierde hij de oostelijke provincies, zamelde geld in, reorganiseerde de troepen en ontving cliënt koningen, waaronder de farao van Egypte, Cleopatra VII, die hij naar Tarsus ontbood. Er ontsprong een vonk en de twee geliefden brachten samen de winter door in Alexandrië waarna Cleopatra in 40 voor Christus van een tweeling beviel: Alexander Helios en Cleopatra Selene II.

Cleopatra (Altes Museum, Berlijn)

In de tussentijd was Octavianus de taak gegeven om land te distribueren onder de duizenden veteranen van Caesar die hadden meegevochten met het triumviraat. Zijn plannen werden echter gedwarsboomd door de Senaat, met name in de persoon van – volgens Cassius Dio (Romeinse Geschiedenis, 48.4.1) – Fulvia, de schoonmoeder van Octavianus en rechtmatige echtgenote van Marcus Antonius. De strijd tussen Fulvia en Octavianus bereikte een climax toen hij van zijn vrouw Clodia Pulchra scheidde en haar in ‘maagdelijke’ conditie terugstuurde naar haar moeder.

Fulvia bracht samen met consul Lucius Antonius (de broer van Marcus Antonius) een leger op de been, maar kwam al snel in de problemen. Antonius weigerde zijn troepen, gestationeerd in Gallië, te mobiliseren en dus gaven Lucius en Fulvia zich over in 40 voor Christus. Antonius zag zich genoodzaakt terug te keren naar Rome om zijn positie veilig te stellen, maar niet voordat hij zijn vrouw – die gevlucht was naar Athene – een standje had gegeven.

Met het Verdrag van Brundisium werd het triumviraat nieuw leven ingeblazen en om de deal te beklinken werd Octavia, de zus van Octavianus, aan Marcus Antonius geschonken als nieuwe bruid. (Fulvia was ondertussen aan een mysterieuze ziekte overleden in Sicyon, dus dat kwam goed uit).

Julia (Altes Museum, Berlijn)

In de tussentijd was men de laatste der Liberatores glad vergeten die zichzelf een nieuw beroep eigen had gemaakt, namelijk dat van piraat. Zijn schepen schuimden de Tyrreense Zee af, waarbij de graantoevoer van Rome in het geding kwam. Het volk legde de schuld neer bij het triumviraat dat snel bereid was concessies te doen aan Sextus Pompeius. De vrede was echter van korte duur en in 37 voor Christus hervatte Sextus zijn praktijken.

De twee boezemvrienden van Octavianus – Gaius Cilnius Maecenas en Marcus Vipsanius Agrippa – gooiden het op een akkoord met Marcus Antonius: in ruil voor een vloot die Sextus moest verslaan, zou Octavianus extra troepen leveren voor Antonius’ campagne in het Parthische Rijk. Ook de tweejarige Julia maakte onderdeel uit van deze deal middels een verloving met de zesjarige zoon van Antonius: Marcus Antonius Antyllus (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 60-63).

De Slag bij Actium

Het huwelijk tussen Julia en Antyllus zou nooit plaatsvinden gezien de opnieuw hoogoplopende spanningen tussen Octavianus en Marcus Antonius. Terwijl Antonius met de hulp van zijn minnares Cleopatra een mislukte campagne voerde in het Parthische Rijk in 36 voor Christus, was Octavianus in de tussentijd compleet gebroken met het triumviraat en trachtte alle macht naar zichzelf toe te trekken. Hij verweet Marcus Antonius dat hij niet langer een Romein was, maar zich steeds meer als een oosterse vorst gedroeg. Bovendien kwam de eer van Octavianus in het geding daar Octavia zich in Rome bevond terwijl Antonius een leven in zonde leidde met Cleopatra (die inmiddels zoon nummer drie van Antonius had gebaard: Ptolemaeus Philadelphus).

Augustus (Allard Pierson Amsterdam)

Antonius liet zich echter niet van de wijs brengen en negeerde verzoeken om terug te keren naar Rome. Hij plande een inval in Armenië in 34 voor Christus en behaalde ditmaal een klein succesje dat in Alexandrië met een triomftocht werd gevierd. Hij verdeelde oosterse koninkrijken onder zijn kinderen en stootte Augustus tegen het zere been door Caesarion – de zoon van Cleopatra met Caesar – als erfgenaam van laatstgenoemde te benoemen. Er was nu geen weg meer terug en tussen 33 – 32 voor Christus werd er heen en weer gegooid met drek en scheidde Antonius van Octavia. Het conflict tussen de twee grote mannen werd in 31 voor Christus beslecht tijdens de Slag bij Actium. Octavianus kwam als winnaar uit de bus en Marcus Antonius nam hierna zijn eigen leven. Cleopatra volgde kort daarop toen zij zich door een adder liet bijten.

Leve de Republiek!

Op het moment dat Julia twaalf was (27 voor Christus), was de positie van Octavianus als princeps (eerste burger) van het Romeinse Rijk stevig verankerd en nam hij de eretitel Augustus (de Verhevene) aan naar aanleiding van een voorstel van Munatius Plancus aan de Senaat (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 7).

Gezien de angst die de Romeinen koesterden voor alles dat naar koningschap neigde – zo getuige onder andere de moord op Julius Caesar – ging Augustus voorzichtig te werk. Hij deed er alles aan om de uiterlijke schijn te wekken dat de Romeinse Republiek – en dat waar zij voor stond volgens Augustus – nog altijd voort leefde. Zijn huis op de Palatijn was derhalve redelijk simpel en zijn huishouden diende Romeinse moralen van oudsher uit te stralen. Augustus zette dan ook zijn vrouw Livia en zuster Octavia in als boegbeelden van deugdzaamheid omwille van zijn propaganda.

Eerste huwelijk met de beoogde troonopvolger

In 25 voor Christus trouwde Julia op 14-jarige leeftijd met haar 17-jarige neef Marcus Claudius Marcellus, de zoon van Octavia uit haar eerste huwelijk met Claudius Marcellus (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 60-63). Marcellus was een van de beoogde kandidaten om Augustus op te volgen bij gebrek aan een eigen zoon (of kinderen ‘for that matter’) met Livia. Marcellus had zelfs een streepje voor op Tiberius – de zoon van Livia – aangezien hij de zoon van zijn eigen bloed (Octavia) was.

Marcellus (Archeologisch Museum, Napels)

Dit zat Tiberius, maar ook Marcus Agrippa – de rechterhand van Augustus – niet lekker. Agrippa ergerde zich aan Marcellus en deze gevoelens waren wederzijds gezien de populariteit van Agrippa en ook zijn potentiële kans om de troon te erven. Desalniettemin werd volgens Cassius Dio het huwelijk tussen Julia en Marcellus door Agrippa georganiseerd, omdat Augustus zich in Spanje bevond en te ziek was om naar Rome terug te keren (Romeinse Geschiedenis, 53.26.5).

Heel lang zou het eerste huwelijk van Julia niet duren, want Marcellus stierf in 23 voor Christus onder mysterieuze omstandigheden. Zijn moeder Octavia zou de schok nooit meer te boven komen en kwade geruchten deden de ronde dat Livia de dood van de jongeman op haar geweten had in de hoop haar eigen zonen – Tiberius en Drusus – te begunstigen. Marcellus werd in het Mausoleum – dat Augustus voor zichzelf en zijn familie liet bouwen – bijgezet en een theater in aanbouw werd naar hem vernoemd.

Agrippa (Altes Museum, Berlijn)

Tweede huwelijk met een oorlogsheld

In 21 voor Christus besloot Augustus de familieband met Agrippa te verstevigen, op aanraden van zijn goede vriend Maecenas, die de keizer had voorgehouden dat deze Agrippa zo groot had gemaakt dat hij hem óf schoonzoon moest maken óf vermoord zou worden (Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis, 54.6.5).

Augustus vroeg zijn beste vriend van zijn huidige vrouw te scheiden (Claudia Marcella, de dochter van Octavia) en met zijn dochter Julia te trouwen, en zo geschiedde (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 60-63). Julia baarde vijf kinderen:

  • Gaius Vipsanius Agrippa,
  • Julia Minor,
  • Lucius Vipsanius Agrippa,
  • Agrippina Maior,
  • Marcus Agrippa Postumus.

Augustus, die vruchtbaarheid en nakomelingen hoog in het vaandel hield, was trots op zijn dochter, zo getuigen de munten die hij liet slaan met haar gezicht er op evenals die van zijn twee kleinzonen – Gaius en Lucius – die Augustus in 17 voor Christus adopteerde (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 63-65).

Julia, de eigenzinnige dochter

Tijdens haar huwelijk met Agrippa deden er geruchten de ronde over de overspelige aard van Julia met minstens drie mannen (waaronder een lange-termijn affaire met Sempronius Gracchus). Augustus die deze geruchten ook had gehoord, maakte er geen werk van gezien de gelijkenis tussen Agrippa en diens kinderen met Julia (Macrobius, Saturnalia, 2.5.3). De truc die Julia naar eigen zeggen hanteerde, was om eerst zwanger te worden en daarna pas vreemd te gaan (Macrobius, Saturnalia, 2.5.9).

Julia begaf zich echter op bijzonder glad ijs gezien de Leges Juliae die Augustus in 18 en 17 voor Christus in het leven had geroepen. In zijn Lex Julia de maritandis ordinibus (18 voor Christus) trachtte Augustus het huwelijk en het produceren van nageslacht een extra boost te geven. Middels zijn Lex Julia de adulteriis coercendis (17 voor Christus) werden overspelige echtgenoten (maar vooral echtgenotes) zwaar bestraft voor buitenechtelijke escapades.

Middels deze puriteinse wetten greep Augustus terug naar de ‘goeie oude tijd’ van de Romeinse Republiek. Julia had echter weinig op met het imago dat haar vader propageerde en zij hield er – tot zijn afschuw – vele schoonheidsrituelen op na en kleedde zich ook te opzichtig. Daarnaast hield ze van luxe en trok ze veelvuldig op in het gezelschap van jonge mannen die in de ogen van Augustus weinig respectabel waren. Hoe bont Julia het echter ook maakte, haar vader had een zwak voor haar en haar scherpe geest, aldus Macrobius (Saturnalia 2.5.3-7).

Driemaal is scheepsrecht

Terwijl Julia zwanger was van haar derde zoon, kwam Agrippa onverwachts te overlijden in 12 voor Christus op 51-jarige leeftijd en werd zijn as in het Mausoleum van Augustus bijgelegd. Uit respect voor haar man, noemde Julia haar laatste zoon Marcus en hij zou bekend staan als Agrippa Postumus.

Volgens de Leges Juliae van Augustus had Julia aan haar plichten voldaan met niet drie, maar wel vijf kinderen die haar vrij waarden van een nieuw huwelijk. Maar als dochter van Augustus was dit niet haar lot en terwijl ze nog in rouw was, werd ze in 11 voor Christus voor een derde keer uitgehuwelijkt, nu aan haar stiefbroer Tiberius, zij het met enige tegenzin van Augustus (Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis, 54.31.1).

Volgens Suetonius moet Julia tevreden zijn geweest met deze match gezien het feit dat ze haar gevoelens voor haar stiefbroer al geruime tijd niet onder stoelen of banken had gestoken (Suetonius, Keizers van Rome, Tiberius 6-7). Tevens was de verbintenis koren op de molen van Livia die haar zoon graag in de voetsporen van Augustus zag treden.

Tiberius (British Museum, Londen)

Het huwelijk zou echter ongelukkig zijn. Julia’s toekomstige echtgenoot was gelukkig getrouwd met Vipsania Agrippina, de dochter van Agrippa uit zijn eerste huwelijk met Caecilia Attica. Hij hield van zijn vrouw die hem al een zoon (Drusus) had geschonken en een tweede kind was al op komst (Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis, 54.31.2). Sterker nog, volgens Suetonius walgde Tiberius van Julia en de geruchten die over haar de ronde deden. Volgens de grote historicus Tacitus (circa 55 – 120 na Christus) minachtte Julia haar stiefbroer en bracht ze hem in diskrediet bij haar vader middels een brief geschreven door haar minnaar Sempronius Gracchus (Tacitus, Annalen, I.53).

In 9 voor Christus werd er geroddeld dat het echtpaar in aparte bedden sliep en dat Tiberius hier om zou hebben gevraagd na de dood van hun eerstgeborene in Aquileia (Suetonius, Keizers van Rome, Tiberius 7-9). In 6 voor Christus liep het huwelijk compleet op de klippen toen Tiberius zich terugtrok op Rhodos. De reden hiertoe had, volgens Cassius Dio, te maken met de driehoeksverhouding waar Augustus zich in bevond. In een poging zijn kleinzoons Gaius en Lucius tot de orde te roepen en Tiberius én het volk tevreden te stemmen, had hij onopzettelijk het omgekeerde bereikt. Tiberius die de bui al voelde hangen, trachtte de situatie te sussen door zich tijdelijk terug te trekken op het Griekse eiland. Cassius Dio suggereert echter ook dat Tiberius zo ver mogelijk uit de buurt van Julia wilde komen (Romeinse Geschiedenis, 55.9.1-7).

Julia in ballingschap

In 2 voor Christus viel het doek voor Julia toen Augustus haar publiekelijk onterfde. Hem was ter ore gekomen dat zij een poging had ondernomen om haar vader van de troon te stoten, aldus de Romeinse schrijver Plinius Maior (Naturalis Historia VII.45.149). Het verraad was echter nog een tandje erger: Julia had het complot gesmeed met een van haar minnaars, Iullus Antonius, de zoon van de twee grootste vijanden van Augustus; Marcus Antonius en diens derde vrouw Fulvia (Seneca Minor, De Brevitate Vitae 4).

Volgens de Romeinse geschiedschrijver Velleius Paterculus (20 voor Christus – 30 na Christus), was Augustus zeer barmhartig geweest voor Iullus na de dood van zijn vader. Niet alleen had hij hem gespaard, hij had hem aan bepaalde hoge posities geholpen en Iullus zelfs aan zijn familie verbonden middels een huwelijk met een van de dochters van Octavia (Velleius Paterculus, Romeinse Geschiedenis, 100.4).

Naast het omver werpen van Augustus, werd Julia ook van overspel beticht. Ze werd beschuldigd van seksuele escapades op de rostra: de tribune vanaf waar volkstribunen hun wetten verkondigden aan het volk, dezelfde plek waar Augustus zijn Lex Julia de adulteriis coercendis in 17 voor Christus publiekelijk had gemaakt. Julia zou zich bovendien op het Forum als prostitué hebben aangeboden aan vreemdelingen. Ook werd zij beticht van overmatig drankgebruik en Cassius Dio spreekt van drinkgelagen op het Forum en de rostra die Julia bijwoonde (Romeinse Geschiedenis, 55.10.12).

Augustus was woedend en stelde een brief op die in de Senaat werd voorgelezen. Hij liet zich daarna lange tijd uit schaamte niet zien en ontving geen mensen. Nu moest hij kiezen wat hij met zijn dochter zou doen. Volgens zijn eigen wet had hij het recht om haar te doden of in ballingschap te sturen. Uiteindelijk koos hij voor het laatste (Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis, 55.10.14).

Zo geschiedde dat Julia en haar vermeende minnaars – Quintius Crispinus, Appius Claudius, Sempronius Gracchus, [Cornelius] Scipio en anderen volgens Velleius Paterculus (Romeinse Geschiedenis, 100.5) – in ballingschap werden gestuurd. Iullus Antonius werd echter gedwongen om zelfmoord te plegen.

Julia’s bestemming was Pandateria, een van de eilanden van de Pontijnse Archipel gelegen in de Tyrreense Zee en in feite weinig anders dan een uitgebluste vulkaan. Hier leefde zij samen met haar moeder Scribonia die vrijwillig haar dochter vergezelde (Velleius Paterculus, Romeinse Geschiedenis 100.5). Geneugten als wijn en luxe kleding werden haar ontzegd en ook ging Augustus secuur te werk bij het selecteren van bezoekers (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 65-66).

Het verbannen van Julia werd Augustus niet in dank afgenomen. Macrobius vertelt dat zij erg geliefd en populair was onder het volk wegens haar vriendelijke aard, vrouwelijke charme en het feit dat ze geen wraakzuchtige gevoelens koesterde (Saturnalia, 2.5.2). Ook Cassius Dio meldt dat het volk grote druk uitoefende op Augustus om Julia terug te halen (Romeinse Geschiedenis, 55.13.1).

Uiteindelijk ging hij overstag en in 4 na Christus mocht Julia terugkeren naar het vasteland. Ze werd naar Rhegium (Reggio di Calabria, in de punt van de Italiaanse laars) gestuurd waar ze meer vrijheden genoot. Ondanks de roep van het volk om haar te vergeven, was Augustus echter niet te vermurwen (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 65-66).

Dood en wraak

Tijdens haar ballingschap stierven de twee oudste zonen van Julia: Lucius in 2 na Christus en Gaius anderhalf jaar later in 4 na Christus. Augustus liet zich hierna onder andere door Julia overhalen om zijn stiefzoon Tiberius adopteren, maar adopteerde gelijktijdig ook zijn kleinzoon Agrippa Postumus in 4 na Christus (Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis, 55.13.1a). Laatstgenoemde zou hij echter na korte tijd verstoten wegens diens platvloerse en onbeheerste aard en Augustus liet zijn kleinzoon verbannen naar Sorrento (Suetonius, Keizers van Rome, leven van Augustus 63-65).

Augustus stierf in 14 na Christus en vader en dochter zouden zich nooit verzoenen. Julia’s deel van haar vaders bezit ging over op Livia en Tiberius en haar laatste levende zoon, Agrippa Postumus, werd volgens Tacitus vermoord toen Tiberius de scepter overnam (Annalen 1.53). Julia stierf enkele maanden na haar vader, vermoedelijk door ondervoeding nadat Tiberius alle financiële hulpmiddelen stop had gezet, of uit verdriet om haar laatste omgebrachte zoon voor wie zij in hongerstaking ging. Augustus had Julia voor zijn dood een plek in het familiemausoleum al ontzegd (Suetonius, Keizers van Rome, Augustus 101) en het is onduidelijk wat er met haar as is gebeurd.

Het mausoleum van Augustus

Wat restte van haar nalatenschap waren twee dochters: Julia Minor en Agrippina Maior. De eerste kreeg in 8 na Christus een enkele reis naar Pandateria wegens overspel en verbleef hier 20 jaar, tot aan haar dood. Ook haar was eerder al door Augustus een plek in het familiemausoleum ontzegd. Agrippina Maior zou nog een belangrijke rol spelen, totdat ook zij naar Pandateria werd verbannen op bevel van de Senaat in 29 na Christus.

Verder lezen

  • Annelise Freisenbruch; The First ladies of Rome. The women behind the Caesars (2011)
  • Suetonius; Keizers van Rome, vertaald door D. den Hengst (2000)
Deel dit blog:
Woord met een historie: sartago

  Nu de herfst is begonnen en het weer wat kouder is, kan een lekker stoofpotje wel eens smaken. Stoofvlees Read more

Wanneer is een historicus een historicus?

Aanstaande woensdagavond is er een online-presentatie van Vincent Huninks nieuwe vertaling van de Annalen van de Romeinse auteur Tacitus. U Read more

Vulkanen, burgeroorlogen en macht

Misschien heeft u het in De Volkskrant gelezen: een vulkaanuitbarsting kan een factor zijn geweest in de enorme bestuurlijke crisis in het Read more

Caesar in Tarragona

Als ik u zeg dat het van 25 september tot en met 1 oktober was, als ik toevoeg dat het Read more