Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

Aristoteles (Nationaal Archeologisch Museum Athene)
15 april 2021

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische school, en het neoplatonisme, maar ook op de Arabische filosofie, via deze route weer op de filosofie van de late middeleeuwen in Europa, en legde hij een grondslag voor de empirische wetenschapsmethode, classificatie en logica. Daarbij weten we tegenwoordig ook veel over andere filosofen dankzij Aristoteles. In deze vijftiendelige serie bekijken we hem in detail. Het eerste deel is hier.]

Tijdens onze bespreking van Aristoteles’ logica en wetenschap zagen we al dat hij botste met zijn leermeester Plato over wat we beter kunnen vertrouwen: het denken of de waarneming. Waar Plato op het denken gericht was, vertrouwde Aristoteles duidelijk op de waarneming. Op het beroemde fresco De school van Athene, van de Italiaanse renaissanceschilder Rafaël, staan deze filosofen dan ook naast elkaar afgebeeld: Plato wijst naar de hemel en Aristoteles gebaart richting aarde.

Toch staan ze in hun kennisleer niet diametraal tegenover elkaar. Beiden waren in navolging van Parmenides op zoek naar de essentie van de zaken.

Aristoteles stelt dat er twee soorten eigenschappen zijn: essentiële eigenschappen en incidentele eigenschappen.

Essentiële eigenschappen maken iets tot wat het is. Zo is een ster een hemellichaam dat licht geeft. Als iets geen licht geeft (bijvoorbeeld een planeet) of geen hemellichaam is (bijvoorbeeld een lamp), dan is het geen ster.

Maar een ster kan zowel blauw als rood licht geven, groot of klein zijn, oud of jong, et cetera. Dat zijn allemaal incidentele eigenschappen, in andere woorden toevallige kenmerken die niet inherent zijn aan het object.

Nog een voorbeeld. Een essentiële eigenschap van springen is dat je los komt van de grond, terwijl de hoogte ervan een incidentele eigenschap is. Dus of je nu hoog of laag springt, het is en blijft een sprong.

Wat maakt iets dan tot een essentiële eigenschap? Net als Plato neemt Aristoteles aan dat achter de verschijnselen een abstracte werkelijkheid van oervormen schuilgaat, die de essentie van al het zijnde behelst. De vormenleer van Aristoteles verschilt echter nogal met die van Plato. Volgens Aristoteles zijn de verschijnselen geen imperfecte afspiegeling van een oervorm, zoals bij Plato. De vorm is eerder datgene wat het fysieke modelleert.

De stof groeit als het ware in zijn vorm, zoals je beeldhouwmodellen maakt door gips in een mal te gieten. Alles gebeurt volgens Aristoteles met een doel: de vorm. Het materiële is in dat samenspel het werktuig van deze vorm. De vorm is de wil van het universum.

Deze visie weerklinkt in onze taal bij de woorden ‘orgaan’ en ‘organisme’. ‘Organon’ is de oud-Griekse term voor werktuig. Dit werktuig, de stof, is volgens Aristoteles willoze materie, en wordt gedwongen in de vorm. Maar dat werktuig biedt weerstand aan de vorm. Dit is de reden waarom alle verschijningen van één soort toch van elkaar verschillen. Dus alle paarden ter wereld bezitten de vorm die hoort bij ‘paardheid’, maar desondanks zijn ze allemaal uniek: de een heeft kromme benen, de ander een bles, en weer een ander pluizige manen.

Stof en vorm blijven volgens Aristoteles eeuwig op elkaar inwerken. Daarom blijft ook altijd alles in beweging. De menselijke ziel beschouwt hij als de oervorm van de mens. Ons vlees en bloed is de stof die in de vorm groeit. Ook onze geest wordt – met weerstand – getrokken naar die ideale vorm die de ziel is.

Er zijn dus twee krachten aanwezig: vorm en stof. Maar daarbij blijft het niet. Er zijn volgens Aristoteles ook vier soorten oorzaken.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Aristoteles 13: de Staat volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 11: de Deugd volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 6: de Wetenschapper-filosoof

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland