Aristoteles 7: de Ziel

Aristoteles (Palazzo Altemps Rome)
14 april 2021

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische school, en het neoplatonisme, maar ook op de Arabische filosofie, via deze route weer op de filosofie van de late middeleeuwen in Europa, en legde hij een grondslag voor de empirische wetenschapsmethode, classificatie en logica. Daarbij weten we tegenwoordig ook veel over andere filosofen dankzij Aristoteles. In deze vijftiendelige serie bekijken we hem in detail. Het eerste deel is hier.]

Bij Plato en eerder kwamen we een term tegen die we nog niet expliciet omschreven hadden: dualisme. Het geloof dat lichaam en geest fundamenteel andere fenomenen zijn.

Dualisme gaat hand in hand met opvattingen over een ziel die voortleeft na de dood, zoals we ook al hadden gezien bij Empedocles en Pythagoras. Het kwam bovendien als idee ook voor in de Griekse mythologie. Het is dus geen zeldzame overtuiging.

Dualisme staat tegenover het monisme. Dat gaat ervan uit dat lichaam en geest hetzelfde zijn, en geen twee verschillende dingen. Monisme is tegenwoordig erg in zwang. Veel mensen menen dat uiteindelijk alles te herleiden moet zijn naar materiële oorzaken: botsingen tussen atomen, moleculen, verhitting, verkoeling, magnetisme et cetera. De filosoof Thales, die we helemaal aan het begin van ons verhaal zagen, was een vroege monist. In zijn geloof valt alles te herleiden tot water.

Maar monisme hoeft nog niet gelijk te staan aan filosofisch materialisme, het geloof dat de échte werkelijkheid bestaat uit materie. Heraclitus hanteerde een monisme waarbinnen niet alles naar materie, maar juist naar een geestelijk concept werd herleid: verandering door strijd, volgens een vaste natuurwet. Die strijd stond volgens Heraclitus aan de oorsprong van de verschijnselen.

Weer een ander monisme zagen we bij Parmenides: volgens hem is er alleen maar een pure onbeweeglijke waarheid die achter de verschijnselen ligt. Monisme is dus geen kwestie van materialisme, maar het beschouwen van lichaam en geest als één en hetzelfde.

Tegelijkertijd hoeft dualisme niet gelijk te staan aan zweverig gedoe als reïncarnatie en leven na de dood. Het kan ook de pure scheiding van lichaam en geest zijn, van specifiek en abstract. En die vorm van dualisme zien we bij Aristoteles.

Wat maakt dat wij dingen willen? En wat maakt dat wij bewustzijn hebben? Materialistische monisten zullen gelijk beginnen over atomen enzovoort, maar Aristoteles zou daarop zeggen dat een materiële omschrijving van de verschijnselen de samenhang wel dekt, maar daarmee nog geen verklaring vormt voor het feit dát ze er zijn. Materie is zich niet bewust van zichzelf, heeft geen eigen wil. Lichaam en wil zijn dus niet hetzelfde. Voor materie om ‘tot leven te komen’, een doel te hebben, is dus ‘geest’ nodig.

Volgens Aristoteles zijn lichaam en geest principieel niet tot elkaar herleidbaar. Maar aan de andere kant kunnen ze ook niet zonder elkaar bestaan. Op het moment dat het lichaam ontbindt, vervluchtigt ook de ziel, en vice versa. Een milde vorm van dualisme dus.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De voorsocratici (9): Empedocles en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (4): Anaximander

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (3): Thales en Anaximenes

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

Aristoteles 6: de Wetenschapper-filosoof

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland