Aristoteles 2: het grote ordenen

Aristoteles (Louvre Parijs)
9 april 2021

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische school, en het neoplatonisme, maar ook op de Arabische filosofie, via deze route weer op de filosofie van de late middeleeuwen in Europa, en legde hij een grondslag voor de empirische wetenschapsmethode, classificatie en logica. Daarbij weten we tegenwoordig ook veel over andere filosofen dankzij Aristoteles. In deze vijftiendelige serie bekijken we hem in detail. Het eerste deel is hier.]

Aristoteles was uiteraard niet de eerste die een plant of dier bestudeerde en boeken las. Hij was echter geen lukrake verzamelaar. Aristoteles legde met zijn manier van ordenen de grondslag voor de wetenschap van de oudheid, en daarmee ook voor de moderne wetenschap.

Hij dacht als volgt: om een begrip te definiëren, hebben we eigenlijk altijd twee dingen nodig. Ten eerste een klasse waar dit begrip vanwege de overeenkomsten in thuishoort. Bijvoorbeeld: dit dier hoort in de klasse der zoogdieren, omdat het harig is en levendbarend. Ten tweede moeten we weten waarmee het begrip zich van de rest van de dingen in de klasse onderscheidt. Bijvoorbeeld: het gaat om een kat, omdat het dier een niet al te groot roofdier is, met snorharen en spitse oren. Het gaat er dus om dat we altijd een algemeen en een specifiek kenmerk moeten hebben om het dier goed te kunnen indelen ten opzichte van andere dieren, en zo te kunnen omschrijven.

Een klasse kunnen we zo breed en nauw definiëren als we willen. In plaats van zoogdieren had ik ook de klasse der levende wezens kunnen nemen, of die der katachtigen. En bij het specifieke kenmerk had ik ook kunnen zeggen dat het om een katachtige ging, of om een zwarte kat genaamd Spinoza, die bij mijn zus woont in Den Haag.

Door van groot naar klein te categoriseren, ontstaat een piramidale ordening, waarmee we alles gemakkelijk kunnen terugvinden. Dat helpt ons de wereld in haar essenties te begrijpen. De ordening is namelijk niet alleen op dieren en planten van toepassing; we kunnen alle denkbare begrippen zo ordenen.

Aristoteles had hiermee niet zomaar een handig systeem opgezet. Hij meende te hebben gewerkt naar analogie van het menselijk begripsvermogen. Volgens Aristoteles ordent de mens zijn waargenomen wereld door middel van categorieën, en begrijpt hij de wereld op die manier.

Aristoteles bemerkte daarbij dat er een bovengrens is in het aanbrengen van klassen. Wanneer wij gaandeweg steeds algemenere kenmerken opnoemen, komt er vanzelf een moment waarop we iets niet nóg algemener kunnen omschrijven. Wanneer we het hebben over substantie, bijvoorbeeld: ‘steen’, of kwantiteit, bijvoorbeeld ‘twee stuks’, of kwaliteit, bijvoorbeeld ‘hard’, of plaats, bijvoorbeeld ‘hier’, of tijd, bijvoorbeeld ‘nu’, dan zijn we bezig met zulke basale algemene kenmerken, dat we het niet nog ruimer kunnen omschrijven.

Volgens Aristoteles denken wij mensen altijd in die basale kenmerken: substantie, kwantiteit, kwaliteit, plaats en tijd. Vanuit deze abstracte bases kunnen wij onze wereld tot in detail ordenen. Vergelijk het maar met onze ‘wie, wat, waar, wanneer en waarom’.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 5: Prodicus

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland