Aristoteles 10: de Onbewogen Beweger

Aristoteles (Nationaal Archeologisch Museum Athene)
17 april 2021

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische school, en het neoplatonisme, maar ook op de Arabische filosofie, via deze route weer op de filosofie van de late middeleeuwen in Europa, en legde hij een grondslag voor de empirische wetenschapsmethode, classificatie en logica. Daarbij weten we tegenwoordig ook veel over andere filosofen dankzij Aristoteles. In deze vijftiendelige serie bekijken we hem in detail. Het eerste deel is hier.]

Volgens Aristoteles moet er van alles een oorsprong zijn, een oorzaak waar alle andere zaken naar te herleiden zijn. Die oorsprong is volgens hem de ‘pure vorm’. Die vorm kent geen stof, geen maker en geen doel. Het is slechts vorm. Deze vorm is de aristotelische God. Deze God wil niets en komt nergens vandaan, hij is simpelweg. Hij laat willen. Hij is de oorsprong van alles wat beweegt, de zogeheten ‘onbewogen beweger’.

In onze tijd zijn we door onze natuurkundige manier van kijken gewend om de causale oorzaak als leidend te beschouwen, als de oorzaak waarnaar al die andere oorzaken terug zijn te redeneren. We kunnen daarmee echter niet verklaren waarom alles ooit begonnen is. We kunnen ook aannemen dat het helemaal nooit begonnen is, en dat er altijd beweging is geweest en altijd zal zijn. Maar dan hebben we nog niet verklaard waarom er eigenlijk beweging is. We kunnen een beweging wel uit een voorgaande beweging verklaren, maar het concept ‘beweging’ niet. Toegegeven, we komen met een oerknal als verklaring, maar dat is eigenlijk net zo’n kunstgreep als een schepper dat is. Uiteindelijk is die causale verklaring geen sluitende verklaring voor alles, of we moeten een ‘God’ aannemen (en waar komt die dan vandaan).

Het zou echter een misverstand zijn om te denken dat Aristoteles met de term ‘onbewogen beweger’ doelde op een God als een soort oerknal, een oorzaak die de zaak aan het begin der tijden in beweging zette en vervolgens passief naar de omvallende dominosteentjes bleef kijken.

Het kan zijn dat je bij het voorgaande verhaal over de vier oorzaken iets dacht als: leuke gimmick hoor, om naast de ‘normale’ causale oorzaak nog eens drie oorzaken te verzinnen, maar dat stoten is uiteindelijk toch écht de eigenlijke oorzaak. Bedenk je dan dit eens: waarom zou het niet andersom zijn, dat die wegrollende bal er juist de oorzaak van is dat die andere bal ertegenaan stootte? Dus dat datgene wat ná een gebeurtenis gebeurt de eigenlijke oorzaak is van die gebeurtenis, in plaats van wat ervoor gebeurt.

We zijn geneigd in causale oorzaken te denken omdat we toevallig op de hoogte zijn van het verleden. Maar wat als het doel, de toekomst, eigenlijk de uiteindelijke oorzaak is, een soort oervorm waar alles als naar een magneet op afstevent, de uiteindelijke bedoeling?

Misschien vind je het maar een rare gedachte, maar dit komt het dichtst bij de God van Aristoteles: God als het uiteindelijke doel van alles. Aristoteles’ filosofie is steeds gericht op het vinden van de eerdergenoemde finale oorzaak: het doel waartoe alles dient, de vorm waar alles naartoe groeit. Het doel van een zaadje is een plant te worden, van een kind om een mens te worden, en van een rollende biljartbal om een carambole te scoren. Uiteindelijk streeft alles volgens Aristoteles naar een doel, en dat doel is de volmaakte vorm. Dit denken dat alles uiteindelijk doelgericht is, noemen we teleologisch denken.

We hebben eerder al verschillende verschijningsvormen van een ‘God’ gezien. Zoals ‘het goede, ware en schone’ van Plato, ‘het onbewogene’ van Parmenides en ‘de fundamentele natuurwet of logos’ van Heraclitus. De God van Aristoteles zou de latere christenen erg bevallen. Aristoteles’ redeneringen werden ook wel gebruikt voor christelijke godsbewijzen. Toch is de aristotelische God geen christelijke, oordelende God. En van een hiernamaals is bij de God van Aristoteles al helemaal geen sprake. Hij is slechts de vorm waar alles naartoe groeit.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Achilleus en de Schildpad (in Gent)

Achilleus en de Schildpad: een van de bekendste grapjes uit de oude wereld. En heel gepast voor dierendag natuurlijk. De Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Plato 13: Dualisme

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more


Categoriën: Griekenland