Archeologie als dienstmaagd (1)

Aardewerk uit Troje VIIb (Archeologische musea, Istanbul)
12 november 2020

Ik spreek weleens op gymnasia – altijd leuk om te doen – en meestal leidt een leraar klassieke talen of een docent geschiedenis me dan in. Bij zo’n gelegenheid typeerde een jonge classicus me vorig jaar als archeoloog, om te vervolgen met een opmerking die ik, nu ik dit stukje schrijf, niet precies herinner, maar die erop neerkwam dat archeologie ondergeschikt was aan het echte werk, dat van de classici. Het was niet gemeen bedoeld maar riep wel de vraag op waar het idee dat er een rangorde is eigenlijk vandaan komt. Het antwoord is dat de archeologen het er zelf naar hebben gemaakt.

Schliemanns problemen

Terug naar de late negentiende eeuw, toen de archeologie als wetenschap doorbrak. Er zijn hier talloze namen te noemen maar ik neem er een die u kent: Heinrich Schliemann, die eigenlijk nauwelijks serieus werd genomen in zijn Duitse vaderland. De meeste Altertumswissenschaftler waren het er destijds over eens dat Schliemanns methode niet deugde: hij nam de Ilias te letterlijk. Ook zijn vondsten oogden nogal schamel. Kortom, de wetenschap wilde er niet aan en Schliemann vond lange tijd vooral erkenning in de Angelsaksische wereld, waar men destijds niet bepaald liep in de voorhoede van het onderzoek.

Wat Schliemann ervoer, was het dubbele probleem van alle archeologen: enerzijds baseerden ze zich op teksten zonder precies te weten wat daarbinnen betrouwbaar was en wat niet, anderzijds vonden ze vooral muurfragmenten, funderingen, keukengerei, weefgewichten, muntjes, etensresten en ander strooigoed. Zie de foto hierboven.

Voor wat betreft het eerste probleem geldt dat archeologen waren aangewezen op classici en andere filologen. Pas in de loop van de twintigste eeuw ontstond de discussie of filologen niet eerst moesten luisteren naar archeologen voordat ze in teksten de betrouwbare en onbetrouwbare delen konden aanwijzen: het maximalisme/minimalisme-debat waarover ik al vaker blogde. Voor wat betreft het tweede probleem gold dat het belang van triviaal ogende vondsten moeilijk uit te leggen is. Om niet wéér het beruchte citaat van Halbe Zijlstra over de potten en de pannen aan te halen, wijs ik erop dat de Vlaamse gemeente Lier het er in 2011 maar moeilijk mee had dat een opgraving die een miljoen euro had gekost alleen botmateriaal, greppels en kuilen, wat keramiek en een stuk of wat paalsporen had opgeleverd en één zestiende-eeuwse munt.

Archeologische PR

Schliemann begreep dat hij in zijn publiciteit zo vaak mogelijk verbanden moest leggen met bekende, liefst romantische, historische verhalen. Door steeds opnieuw te verwijzen naar de Ilias, een tekst waaruit elke Duitse gymnasiast wel iets had vertaald, wist hij voor een sleuteldoelgroep betekenis te geven aan wat welbeschouwd toch vrij lelijk gebruiksaardewerk was. Ondertussen had hij beslist niet bewezen dat de Trojaanse Oorlog werkelijk had plaatsgevonden, maar die nuance liet hij achterwege.

Het overdrijven van het belang van de vondsten is sindsdien een standaardpraktijk. Het gaat te ver Schliemann verantwoordelijk te stellen voor het feit dat in 2012 een kleine 40% van de archeologische persberichten overdrijvingen of regelrechte onwaarheden bevatte (en inmiddels meer), maar hij heeft de toon gezet.

Schliemanns oudheidkundige collega’s moesten maar weinig hebben van de schreeuwerige manier waarop de opgraver van Troje zijn vondsten verbond met het verhaal van de Ilias. Zij stonden echter voor dezelfde moeilijkheid. Ook hun vondsten lieten zich moeilijk rijmen met de verheven, gymnasiale leer over het ideële Reich der Innerlichkeit vol poëzie en schöne Kunst. Daarmee toch contact maken was sindsdien het onuitgesproken doel van menig klassiek archeologische publicatie.

[Wordt vervolgd]

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Sapfo en Charaxos

Een van de bizarste ontwikkelingen in de aan bizarre ontwikkelingen niet arme affaire rond de Sapfo-fragmenten (overzicht) is de opstapeling Read more

Ausonius in Bordeaux

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more

Ausonius in Trier

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more

Ausonius aan de Moezel

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more