Antieke migraties en migranten (2)

Het negentiende-eeuwse beeld van de deelnemers aan de Grote Volksverhuizingen (Heldenplatz, Wenen)
15 november 2020

[Voor het eerste deel van deze reeks over antieke migratie: hier.]

De migratie van namen

Je kunt niet zeggen dat de verplaatsing van een naam met bijbehorende Traditionskern voldoende bewijs is voor migratie. Het probleem is dat die namen óf niet bijster consistent zijn óf niets zeggen. De naam “Vandalen” betekent zoiets als “zwervers” (vgl. to wander) en deze groep staat eveneens bekend als Lugii, Asdingen, Hasdingen en Silingen. Het is wat moeilijk op deze wijze een scherp beeld te krijgen.

Of neem de Goten. Hun naam migreerde van de Oostzee naar het zuidoosten en dat past bij het archeologisch bewijs. Er zijn namelijk nauwe banden tussen enerzijds de Wielbark-cultuur aan de Weichsel in de eerste twee eeuwen van onze jaartelling en anderzijds de derde/vierde-eeuwse Tsjernjachovcultuur in Oekraïne en de Santana de Mureş-cultuur in Roemenië. Een denkbaar scenario is dat de Goten naar het zuidoosten trokken, dat ze na enkele plundertochten in de derde eeuw werden verslagen, en toen door keizer Aurelianus de Romeinse provincie Dacië kregen toegewezen. Eén groep vestigde zich daar en stond sindsdien bekend als Terwingi (“bosmensen”). De elite liet zich de Vesi noemen, “de edelen” of “de wijzen”. De andere groep bleef achter in Oekraïne en noemde zich “steppemensen” ofwel Greutingi, maar ook Ostrogoti, “de schitterende Goten”. (De “Oost-Goten” en de “West-Goten” die u kent uit Asterix zeggen meer over Fransen die zóveel houden van Duitsland dat ze willen dat er wel twee van zijn.)

Misverstanden?

Dit klinkt plausibel en vermoedelijk is het waar, maar onze bronnen duiden de derde-eeuwse plunderaars vaak aan als Skythen en het land aan de Beneden-Donau waar de Terwingi later woonden als het land van de Geten (over wie ik al eens blogde). Het is zomaar denkbaar dat een onduidelijke groep migranten is aangeduid met in de Romeinse tijd al antieke namen. Is de verplaatsing van de naam “Goten” vanaf de Oostzee naar het zuidoosten misschien een misverstand?

Archeologie

In het bovenstaande, Gotische voorbeeld durf ik de migratie wel aan te nemen. Ook al past de reconstructie goed bij het sjabloon “groep beweegt van de randen van de aarde naar het centrum en wordt steeds beschaafder”, er is wat archeologisch materiaal dat in dezelfde richting wijst. Om dezelfde reden durf ik wel aan te nemen dat Britse namen als EssexSussex en Wessex wel zullen samenhangen met de Saksen uit noordelijk Duitsland. De naam is de Noordzee overgestoken, ongeacht wie er migreerden.

Toch is ook archeologisch bewijs wat dubieus. In de Late Oudheid worden in het noorden van Gallië allerlei ontvolkte gebieden opnieuw bevolkt. De nieuwe bewoners hebben een eigen materiële cultuur die doorgaans als Frankisch wordt getypeerd, maar waarvan je eveneens kunt zeggen dat het gaat om landontginners zonder Germaanse voorouders. Is een verandering van een materiële cultuur wel een aanwijzing voor migratie?

En omgekeerd: de Visigoten die zich, na een goed-gedocumenteerde migratie vanaf de Donau via de Balkan en Italië vestigden in Aquitanië, zijn archeologisch volledig onzichtbaar.

Taal

Wat de Frankische migratie zuidwaarts tot een historisch feit maakt, is de taal. Het is vrij zinloos te ontkennen dat de Taalgrens is ontstaan doordat Germaans-sprekenden de Rijn zijn overgestoken en zich hebben gevestigd in wat destijds Toxandrië heette, zeg maar het latere hertogdom Brabant.

De negentiende eeuw

Wat ik al met al wil zeggen is dat er, zelfs zonder DNA- en isotoop-bewijs, voldoende manieren zijn om migratie te documenteren. Mensen met een bepaalde identiteit gingen elders wonen bij mensen met een andere identiteit. Het grote misverstand is dat die “bepaalde identiteiten” volken waren, dus mensen met een gemeenschappelijke afstamming.

Voor zover ik weet is dat niet af te leiden uit de antieke bronnen. Ook hebben zeventiende- en achttiende-eeuwse historici, die in dit opzicht wat onbevangener waren dan hun opvolgers, het evenmin beweerd. Dat er sprake was van migrerende volken is een romantisch idee. Het paste goed in het negentiende-eeuwse nationalisme maar is in de twintigste eeuw weerlegd. Daarom zou het allang op de schroothoop moeten liggen. Toch blijft het terugkomen, vaak als archeologen waarschuwen tegen overinterpretatie van DNA- en isotoopbewijs. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat ze daarbij in feite een stroman omver schieten.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Traditionskern

Ik ben al weken bezig met het lezen van de Getica van de Byzantijnse auteur Jordanes, een tekst over de Read more

Antieke migraties en migranten (1)

Migratie, dat mensen met een bepaalde identiteit elders gaan wonen bij mensen met een andere identiteit, is momenteel een belangrijk Read more

De Visigoten

Een kleine twee weken geleden maakten archeologen van de Amsterdamse Vrije Universiteit bekend dat er bij Lienden gouden munten waren Read more

Kikkererwten (1)

We aten kikkererwten, vandaag. Dat zou het vermelden nauwelijks waard zijn geweest, als het me niet op dit stukje had Read more