Anatomie van een wond

Een gewonde retiarius (Villa Dar Buc Ammera, Zliten; nu in het Nationaal Museum in Tripoli)
16 november 2020

Iedereen met ook maar de minste kennis van de oudheid heeft wel eens van gladiatoren gehoord. Mannen, en vrouwen, die in de arena’s van het oude Rome vochten, gewond raakten en stierven.

Wat tegenwoordig een onlosmakelijk deel is van iedere film over de Oudheid, was ook toen al een geliefd onderwerp en stond afgebeeld op diverse voorwerpen: van bekers en olielampen tot  immense vloermozaïeken. Een van de bekendere in de laatste categorie is het bovenstaande mozaïek uit de Villa van Dar Buc Ammera bij de stad Zliten in Libië.

Het is tegenwoordig te zien in het Nationaal Museum in Tripoli en toont scènes van dierengevechten, executies en gladiatorengevechten. Mij heeft een klein detail van het grote mozaïek altijd geïntrigeerd.

In het bedoelde detail is te zien hoe een retiarius, inmiddels zonder net en drietand, zich overgeeft aan zijn tegenstander, een secutor. De reden van zijn overgave is ook duidelijk: een grote straal bloed spuit uit zijn kuit.

De kracht van de straal bloed doet vermoeden dat het zwaard van zijn tegenstander een van de drie belangrijke slagaders in het onderbeen geraakt heeft. Het bloedverlies zal hem op korte termijn duizelig maken en, mogelijk, het bewustzijn doen verliezen. Het straaltje doet misschien wat grappig aan in de afbeelding maar de wond is potentieel dodelijk. Zich overgave en zijn hoop op verpleging door een kundige dokter is zijn enige kans. Mocht hij de bloeding overleven, dan zal hij waarschijnlijk voor altijd kreupel blijven door de beschadiging van de spieren.

Merkwaardig genoeg is deze afbeelding niet de enige beschrijving van een dergelijke verwonding tijdens een gladiatorengevecht. Lucianus van Samosata (ca 125 -ca 180) beschrijft in een van zijn dialogen hoe twee vrienden, Toxaris en Sisinnes, belanden in Amastris, een havenstad aan de Zwarte Zee. Daar worden ze beroofd van al hun geld en Sisinnes ziet geen andere mogelijkheid dan voor het prijzengeld een gladiatorengevecht aan te gaan. Het gevecht is van korte duur en en Sisinnes loopt al snel een zware verwonding op. Een diepe snee in zijn been doet hem hevig bloeden maar hij weet zijn balans te houden. Staand op één been wacht hij af hoe zijn tegenstander overmoedig op hem afkomt en weet deze zó te doorsteken dat hij onmiddellijk dood neervalt. Sosinnes laat zich op het dode lichaam neerzakken en bezwijkt bijna aan de wond. Slechts na lange behandeling, beschrijft Lucianus, overleeft hij het ternauwernood en kunnen zij naar huis reizen. Maar, zo stelt het verhaal, hij zou zijn hele verdere leven mank blijven lopen door deze verwonding.

Verwondingen aan de benen zijn in alle gevallen natuurlijk gevaarlijk. Ze hinderen de strijder ernstig  in zijn mobiliteit en stabiliteit. In moderne schermtermen heet een slag over het been een “coup de Jarnac.” Vernoemd naar een duel uit 1547 waarin Guy de Chabot, de heer van Jarnac, zijn tegenstander François de Vivonne overwon op nagenoeg de zelfde wijze als 1400 jaar eerder de secutor uit Zliten de onfortuinlijke retiarius.

Alle strijders in de oudheid zullen deze vechttechniek op hun repertoire gehad hebben. Het is makkelijk voor te stellen hoe een Romeinse legionair in een tweegevecht zijn grote schild gebruikt zal hebben om  zijn tegenstander te slaan en af te leiden om vervolgens met zijn gladius een gemene haal over diens been te geven. Hoewel de gladius primair een steekwapen is, is het lang en scherp genoeg om een hamstring, de grote spieren aan de achterkant van het bovenbeen, door te snijden. De tegenstander zou niet langer op de been weten te blijven, zeker niet na nog een slag van het schild, en een makkelijke prooi zijn.

De auteur met pteruges en beenplaten

Zelf hielden de Romeinen hier terdege rekening mee. Bijna alle Romeinse soldaten op de wat risicovolle plaatsen in het het gevecht, en hun hogere officieren, droegen pteruges. Dit is Grieks voor “veren” en de naam voor de verticale stroken materiaal die onder de metalen pantsers uitkomen. Hoewel we niet zeker weten uit welk materiaal ze precies gemaakt waren, lijkt het erop dat het ofwel leer ofwel versterkt dik linnen is geweest. Deze stroken, die voor moderne mensen soms wat grappig overkomen,  zijn een integraal deel van de lichaamsbepantsering. De op en over elkaar heen liggende stroken geven de vechter maximale bewegingsvrijheid maar zorgen er ook voor dat de schade van een zwaardsnede over het been beperkt blijft. Beenplaten voor het onderbeen zorgden voor een verdere bescherming. Niet alleen tegen snijwonden maar ook tegen verlammende slagen tegen de beenvliezen aan de voorkant van het onderbeen.

Helaas waren noch Sisinnes, noch de retirarius uit Zliten voorzien van deze beschermingsmiddelen. Met voor hen beide bijna fatale gevolgen.

Deel dit blog:
Foto van de dag: Vijf gladiatoren

Vijf gladiatoren op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Coup de grâce

Een coup de grâce op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Gladiatoren en muzikanten

Muzikanten op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: dromedarissen

Twee dromedarissen bekijken hun fotograaf [Meer foto’s hier.]


Categoriën: Romeinse Keizerrijk