Anatolische talen

Inscriptie van Suppiluliuma II in Hiërogliefisch Luwisch (Hattusa)
26 mei 2021

Onderwijs over het Indo-Europees en de bijbehorende geschiedenis zou, zoals de Leidse taalkundige Stefan Norbruis onlangs stelde in een proefschrift over de Anatolische talen, standaardonderdeel moeten zijn van het middelbare-school-curriculum. De ontdekking van deze oertaal is een van de grootste prestaties uit de negentiende-eeuwse geesteswetenschappen. Hier is alvast een filmpje waarover ik nog eens zal bloggen.

In de twintigste eeuw is geprobeerd de samenleving van de eerste sprekers te reconstrueren. Dat kan door bijvoorbeeld te kijken naar de gedeelde woordenschat. Daarin zijn bijvoorbeeld diverse namen aanwezig voor flora en fauna, die een aanwijzing vormen voor een Urheimat, terwijl de woorden voor bijvoorbeeld koning, ploeg en wiel duiden op zaken die archeologisch terug te vinden zijn: koningsgraven, landbouw en wagens.

Een groeiend corpus aan teksten uit West-Europa, de Centraal-Euraziatische vlakte, Iran en Indië zorgde voor een steeds verfijnder beeld. Hiermee konden onderzoekers aan het begin van dit millennium de reconstructie van de taalfamilie koppelen aan archeologische culturen. Zoiets is niet eenvoudig, maar inmiddels is vastgesteld dat de verspreiding van de talen en de archeologische culturen correspondeert met de verspreiding van het DNA. Die koppeling is te beschouwen als een van de grootste prestaties uit de eenentwintigste-eeuwse geesteswetenschappen. En behoort dus middelbare-school-stof te zijn.

Kaneš

In mijn vorige stukje n.a.v. het handboek Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek stipte ik aan dat Indo-Europees-sprekenden in de Midden-Bronstijd binnendrongen in Anatolië (zeg maar Turkije). Het proces is indirect gedocumenteerd in Kültepe ofwel Kaneš. Dit was het centrale punt in een netwerk van Anatolische steden, die handel dreven met Assyrië. Je verwacht dat archeologen op dit centrale punt administratieve teksten zouden vinden en dat is inderdaad gebeurd.

Duizenden teksten zelfs – ik blogde er al eens over – en ze zijn voor een groot deel gedateerd. Ze suggereren sterke veranderingen in de omgeving. Er zijn aanwijzingen voor vreedzame en minder vreedzame immigraties; steden die aanvankelijk een rol speelden, verdwijnen; we lezen over het ontstaan van een koninkrijk Kussara; mensen krijgen Indo-Europese namen. Een koning Pithanas onderwerpt Kaneš in de vroege achttiende eeuw v.Chr. Zijn zoon en opvolger Anittas maakt het tot hoofdstad. Een onbekende vijand verwoest Kaneš. Dan hebben we een eeuw lang geen informatie, maar als er in de zeventiende eeuw weer teksten zijn, is de residentie verplaatst naar Hattusa. Het rijk van de Hethieten was ontstaan.

Anatolische talen

De Hethieten spraken een Indo-Europese taal die ze zelf Nesaïsch noemden, wat zoiets wil zeggen als “de taal van Kaneš”; wij noemen deze taal Hethitisch. Dat was niet de enige Indo-Europese taal die in de eerste helft van het tweede millennium binnendrong; daarnaast was er het Luws, dat we kennen in diverse varianten, zoals het Luwisch (in het tweede millennium) en het Lycisch (in het eerste millennium v.Chr.). Er zijn meer Anatolische talen: uit het tweede millennium kennen we het Palaïsch, maar helaas alleen door citaten in Hethitische teksten, terwijl het Karisch, Pisidisch en Sidetisch uit het eerste millennium ook niet overdonderend goed zijn gedocumenteerd. Het Lydisch schijnt helemaal een geval apart te zijn.

Er is met deze talen iets wonderlijks aan de hand. Ze hebben met de andere Indo-Europese talen wél woorden als “dissel” gemeen, dus de verbinding tussen ploegdier en ploeg, maar niet de woorden voor wagen, zoals “wiel” en “rad”. Dit is een aanwijzing dat de splitsing tussen het Anatolisch en de andere Indo-Europese talen heeft plaatsgevonden ná het ontstaan van de landbouw maar voor de uitvinding van het wiel. Je moet op één aanwijzing vanzelfsprekend geen complete reconstructie baseren, maar het is wel iets dat archeologisch toetsbaar is.

Andere aanwijzingen zijn dat de Anatolische talen kenmerken hebben behouden die het Proto-Indo-Europees gehad moet hebben voor het uiteenviel. Het Anatolisch deelt dus kenmerken met andere vroege “aftakkers”, zoals het Proto-Italo-Keltisch en het Tochaars, die de andere talen niet hebben bewaard.

Het belang van het Anatolisch

Het voornaamste is dát het Proto-Anatolisch en het Proto-Indo-Europees heel vroeg zijn gescheiden. Het is vermoedelijk zelfs de eerste splitsing is geweest. Dit betekent dat als we een stamboom maken van die oeroude talen, de familie van Anatolische talen even belangrijk is als die van de andere Indo-Europese talen. Anders geformuleerd: als de taalkundige reconstructie van het Proto-Indo-Europees een vorm oplevert die we niet kennen uit het Proto-Anatolisch, kan het zijn dat de Anatolische talen de oervorm hebben bewaard en dat de andere Indo-Europese talen een innovatie hebben ondergaan, maar het kan ook andersom zijn.

Dit maakt de reconstructie van het vroegste Anatolisch enorm belangrijk. Helaas is het vooralsnog erg moeilijk een stamboom te maken van de diverse Anatolische talen. Is het Lydisch een afstammeling van het Luws? Of gaat het Lydisch terug op een taal die in de Midden-Bronstijd met het Hethitisch, Palaïsch en Luws Anatolië binnenkwam?

Het opstellen van een goede stamboom veronderstelt meer teksten en wordt bemoeilijkt door de vervalsingen waarover ik al eerder blogde. Van de andere kant doorgronden taalkundigen de Anatolische talen langzaam maar zeker beter. Ik schrijf dit stukje n.a.v. Indo-European Origins of Anatolian Morphology and Semantics, het recente proefschrift van Stefan Norbruis, die ik hierbij met zijn promotie feliciteer.

Deel dit blog:
Verliefd, verloren

Een noot in een publicatie van vondsten uit Thuin waarvan ik de gegevens momenteel niet bij de hand heb, was Read more

Door berg en dal met Hannibal: de Tricastijnen

Even afgezien van het feit dat de vraag waar Hannibal de Alpen overstak totaal irrelevant is en niet beantwoord kan Read more

De Arabisering van de Maghreb

Een tijdje geleden kreeg ik een vraag naar de arabisering van de Maghreb. Anders gezegd: waarom zijn de mensen in Read more

Kikkererwten (2)

Ik had u ook het oude Griekenland beloofd, dus dat komt nu. Want hoe zit het met het woordje erwt? Read more


Categoriën: Anatolië